Piyasa Talep Eğrisindeki Kaymalar
Piyasa Talep Eğrisindeki Kaymalar Bir mal veya hizmete ait piyasada malın kendi fiyatı dışındaki malın talebine etki eden diğer faktörlerde meydana gelen değişmeler talep eğrisinin sağ yukarıya doğru veya sol aşağıya doğru kaymasına neden olur. Diğer bir ifadeyle, malın kendi fiyatındaki değişim sadece malın talep eğrisi üzerinde hareketlenmeye yol açıyor iken malın talebine etki eden diğer faktörlerdeki değişim malın talep eğrisinin yukarı ya da aşağı yönlü kaymasına sebebiyet vermektedir. Talep eğrisinin kaymasına neden olabilecek temel faktörler şunlardır;
a) Tüketicilerin Gelirindeki Değişim
b) İlişkili Malların (İkame veya Tamamlayıcı Malların) Fiyatlarındaki Değişim
c) Tüketicilerin Zevk ve Tercihlerindeki Değişim
d) Tüketicilerin Beklentilerindeki Değişim
e) Tüketicilerin Sayısındaki Değişim.
Söz konusu bu faktörlerden birinde meydana gelecek olan değişim malın kendi fiyatı değişmiyor iken talep eğrisinin bir bütün olarak sağa veya sola kaymasına yol açacaktır. Grafik 3.4’te diğer faktörlerin sabit olduğu varsayımıyla, D1 talep eğrisi üzerindeki a noktasında malın fiyatı 17 TL iken tüketiciler X malından 145 adet satın almak istemektedir. Malın fiyatı 17 TL’de sabit iken diğer faktörlerde meydana gelecek olan bir değişme (mesela tüketici sayısında bir artışın meydana gelmesi) talep eğrisini D1’den D2’ye kaydırıp malın piyasada talep edilen miktarını 145 adetten 205 adete çıkarabilir. Diğer taraftan, malın fiyatı 17 TL’de sabit iken diğer faktörlerde meydana gelecek olan bir değişme (mesela ekonomide kriz beklentisinin olması) talep eğrisini D1’den D3’e kaydırıp malın piyasada talep edilen miktarını 145 adetten 85 adete düşürebilir.
a) Tüketicilerin Gelirindeki Değişim
Diğer faktörler ve malın fiyatı sabit iken tüketicilerin gelirinde meydana gelecek olan bir artış tüketicilerin satın alma gücünü (reel gelirini) arttırır ve bunun soncunda da tüketicilerin aynı fiyat düzeyinde ilgili maldan daha fazla satın almasına imkân verir. Bu da talep eğrisinin sağa kayması demektir. Diğer taraftan, diğer faktörler ve malın fiyatı sabit iken tüketicilerin gelirinde meydana gelecek olan bir azalış tüketicilerin satın alma gücünü (reel gelirini) azaltır ve bunun soncunda da tüketicilerin aynı fiyat düzeyinde ilgili maldan daha az satın almasına sebebiyet verir. Bu da talep eğrisinin sola kayması demektir. Tüketicinin geliri arttıkça talebi artan, tüketicinin geliri azaldıkça talebi azalan mallar normal mallar olarak adlandırılmaktadır. Tüketicinin geliri artıkça talebi azalan, tüketicinin geliri azaldıkça talebi artan mallar düşük mallar olarak adlandırılmaktadır. Kısacası normal mallarda tüketicinin geliri ile malın talep edilen miktarı arasında aynı yönlü bir ilişki var iken düşük mallarda tüketicinin geliri ile malın talep edilen miktarı arasında ters yönlü bir ilişki vardır.
b) İlişkili Malların Fiyatlarındaki Değişim
Bazı mal veya hizmetlerin fiyatlarında meydana gelecek olan bir değişim diğer başka bir malın talebinin değişmesine neden olabilmektedir. Dolayısıyla ilişkili malların birinin fiyatında meydana gelecek olan bir değişme fiyatı değişen bu malın talep eğrisi üzerinde hareketlenmeye neden olurken, aynı zamanda diğer ilişkili malın (ikame veya tamamlayıcı malın) talep eğrisinde kaymaya yol açacaktır. İlişkili mallar; ikame ve tamamlayıcı mallar olarak ikiye ayrılmaktadır. Eğer ilişkili mallardan birinin fiyatında bir düşüş meydana geldiğinde ilişkili diğer malın talebi artıyorsa veya ilişkili mallardan birinin fiyatında bir artış meydana geldiğinde ilişkili diğer malın talebi azalıyorsa, bu durumda bu mallar tamamlayıcı mallar olarak tanımlanmaktadır. Örneğin, renkli yazıcı fiyatlarında meydana gelecek olan bir düşüş talep edilen renkli yazıcı miktarını artıracaktır. Bu durum renkli yazıcı talep eğrisi üzerinde aşağıya doğru bir hareketlenme anlamına gelmektedir. Oysa bu değişme, aynı zamanda renkli yazıcı kartuşu talebini de arttıracaktır ve bunun neticesinde renkli yazıcı kartuşu talep eğrisi sağa kayacaktır. Eğer ilişkili mallardan birinin fiyatında bir düşüş meydana geldiğinde ilişkili diğer malın talebi azalıyorsa veya ilişkili mallardan birinin fiyatında bir artış meydana geldiğinde ilişkili diğer malın talebi artıyorsa, bu durumda bu mallar ikame (rakip) mallar olarak tanımlanmaktadır. Örneğin, balık eti fiyatında bir artış varsa, bu balık eti talep eğrisi üzerinde yukarıya doğru hareketlenme anlamına gelecektir. Ancak tüketiciler fiyatı artan balık eti yerine göreceli olarak balık etine göre ucuz kalan tavuk etine yöneleceklerdir.
Talebin balık etinden yakın ikamesi olan tavuk etine kayması neticesinde tavuk eti talep eğrisi sağa kayacaktır. Sonuç olarak bazı malların fiyatındaki bir değişim ilişkili olduğu diğer bir malın talep eğrisinde kaymaya sebebiyet vermektedir. Tamamlayıcı mallarda bir malın fiyatı ile diğeri ilişkili malın talebi arasında ters yönlü, ikame mallarda bir malın fiyatı ile diğeri ilişkili malın talebi arasında aynı yönlü bir ilişki söz konusudur.
c) Tüketicilerin Zevk ve Tercihlerindeki Değişim
Tüketicilerin zevk ve tercihleri de talebin önemli bir belirleyicilerinden bir tanesidir. Tüketicilerin zevk ve tercihleri; çevresel faktörlere, modaya, firma reklamlarına, psikolojik sebeplere, popüler kültüre, sosyolojik unsurlara, dinsel faktörlere, teknolojiye v.b. unsurlara bağlı olarak şekillenip değişmektedir. Bir malın fiyatı ne olursa olsun, tüketicilerin bir malı diğerlerine oranla ne kadar tercih ettiği ilgili malın talep miktarını etkileyecektir. Tüketicilerin zevk ve tercihlerdeki bir değişiklik bir mala olan talebi etkileyecektir. Örneğin tüketicilerin sağlıklı beslenme veya fit bir vücuda sahip olma yönündeki tercihleri, onların taleplerini yağlı gıdalardan yarı yağlı veya yağsız gıdalara kaydırmalarına sebebiyet verir. Bunun neticesinde yağlı gıdaların talep edilen miktarı azalır ve yağlı gıda talep eğrisi sola kayar iken yağsız gıdaların talep edilen miktarı artar ve yağsız gıda talep eğrisi sağa kayar
d) Tüketicilerin Beklentilerindeki Değişim
Tüketicilerin geleceğe yönelik beklentileri tüketicilerin tüketim davranışlarını da etkilemektedir. Örneğin olumsuz beklentiler açısından; bir malın gelecekte fiyatının yükseleceği beklentisi, ekonomik kriz beklentisi ya da kasırga sezonu yaklaşırken oluşan kasırga beklentisi gibi beklentiler tüketicilerin ilgili maldan stoklama amacıyla şimdiden ihtiyacından fazla satın almasına yol açar. Bu durumda ilgili malın fiyatı değişmese dahi talep edilen miktarı artmıştır ve bunun sonucunda ilgili malın talep eğrisi sağa kayar. Benzer şekilde tüketicilerin bir malın ileride ucuzlayacağı beklentisi ya da bollaşacağı beklentisi gibi olumlu beklentileri ilgili maldan talep edecekleri miktarı kısmalarına ve bunun neticesinde de ilgili malın talep eğrisinin sola kaymasına sebebiyet verir.
e) Tüketicilerin Sayısındaki Değişim
Talep eğrisinde kaymalara neden olan bir diğer unsur, ilgili mal piyasasındaki potansiyel satın alıcıların (tüketicilerin) sayısıdır. Belirli bir malı daha fazla sayıda tüketicinin talep etmesi demek, mala olan toplam talebin de artması anlamına gelmektedir. Belli bir mala ilişkin tüketici sayısı arttığı zaman, söz konusu malın talep eğrisi artık her fiyat seviyesinde ilgili maldan daha fazla talep edildiğinden dolayı sağa doğru kayacaktır. Tüketici sayısı artmak yerine eğer düşerse bu durumda ilgili malın talep eğrisi sola doğru kayacaktır. Örneğin, bir toplumda doğurganlık oranı arttıkça bebek kıyafetine olan talep artar ve bu da bebek kıyafeti talep eğrisini sağa kaydırır. Bir şehirde göç edenlerin sayısının artması o şehirdeki konut talep eğrisinin sola kaymasına yol açar.