Konumuz Alevilik. Aslında Alevilerin ne olduğunu en iyi Aleviler bilir elbet fakat hangi Aleviliği anlatsak desek her kafadan ayrı bir ses çıktığı için net bir cevap alamıyoruz. Kimi Aleviliği İslamın bir mezhebi olarak görürken kimi farklı bir din olarak görüyor. Kimi ise din ve mezhepten bağımsız olarak bir kültür olarak görüyor. Kimisi de bir ırk olarak görüyor.
Alevilik aslında İslam’ın Şia koluna bağlı olan mezhebin Anadolu’daki Türk kültürü, Bektaşilik ve Mevlevilik ile harmanlanmış bir mezheptir. İrani unsurlardan barındıran Alevilik, karmaşık bir inanç ve kültür sistemi olup, tarihsel, sosyolojik ve teolojik bağlamda farklı şekillerde tanımlanabilir.
Alevilik Nedir? Irk mı, Mezhep mi, Din mi?
Öncelikle Alevilik bir Irk Değildir. Alevilik bir etnik köken veya ırk değildir. Alevilik, bir inanç sistemi ve kültürel kimliktir. Mezhep midir? Evet, Alevilik genellikle İslam’ın Şii koluna bağlı bir mezhep olarak sınıflandırılır. Ancak, Alevilik kendine özgü ritüelleri, inançları ve felsefesiyle Şiilikten ayrışır ve bazı akademisyenler tarafından bağımsız bir inanç sistemi olarak da değerlendirilir. Din midir? Aleviliğin ayrı bir din olup olmadığı tartışmalıdır. Çoğu Alevi, kendilerini İslam’ın bir parçası olarak görür, ancak bazı Aleviler ve dış gözlemciler, Aleviliği İslam’dan bağımsız bir inanç sistemi olarak tanımlar. Bunun nedeni, Aleviliğin İslam’ın geleneksel beş şartına bağlı kalmaması ve kendine özgü ritüeller (cem, semah, nefes) ile felsefi derinliğidir.
Alevilik, İslam’ın mistik ve batıni (içsel) yorumuna dayanan, Hz. Ali ve Ehl-i Beyt sevgisini merkeze alan bir inanç, kültür ve yaşam biçimidir. İnsan sevgisi, eşitlik, adalet ve doğayla uyum gibi evrensel değerler Alevilikte ön plandadır.
Kimler Alevidir? Aleviler, farklı etnik kökenlere sahip bireyler ve topluluklar olabilir. Alevilik, belirli bir etnik gruba özgü değildir; ancak tarihsel olarak bazı topluluklar arasında daha yaygın görülür:
Türkiye’de: Alevilik, özellikle Anadolu’da Türkmen, Kürt ve Zaza toplulukları arasında yaygındır. Türkiye’deki Alevilerin çoğunluğu Türkçe veya Kürtçe/Zazaca konuşur.
Diğer Bölgelerde: Alevilik, Suriye (Nusayriler), Irak, İran ve Balkanlar’da (Bektaşilik) farklı isimler ve varyasyonlarla bulunur. Örneğin, Arap Alevileri (Nusayriler) Suriye’de önemli bir topluluktur.
Diaspora: Avrupa, Amerika ve diğer bölgelerde yaşayan Alevi diasporası, özellikle Türkiye kökenli Alevilerden oluşur.
Etnik Kökenleri Nedir? Alevilik, etnik bir kimlikten ziyade inanç temellidir, bu nedenle Alevilerin etnik kökenleri çeşitlidir:
Türkmenler: Anadolu Alevilerinin büyük bir kısmı Türkmen kökenlidir. Tarihsel olarak, Orta Asya’dan Anadolu’ya göç eden Türkmen boyları arasında Alevilik yaygınlaşmıştır.
Kürtler ve Zazalar: Özellikle Doğu Anadolu ve Dersim (Tunceli) bölgesinde Kürt ve Zaza Aleviler önemli bir nüfusa sahiptir.
Arap Aleviler: Suriye, Lübnan ve Türkiye’nin güneyinde (Hatay, Adana, Mersin) yaşayan Arap Aleviler (Nusayriler) bulunur.
Diğer: Balkanlar’da Bektaşi Aleviler arasında Arnavutlar ve diğer etnik gruplar da yer alır.
Ek Notlar:
Alevilik ve Bektaşilik: Alevilik ile Bektaşilik sıkça karıştırılır. Bektaşilik, Hacı Bektaş Veli’nin öğretilerine dayanan ve Aleviliğe benzer bir inanç sistemidir. Ancak, Bektaşilik daha çok tarikat yapısına sahiptir ve tarihsel olarak Osmanlı’da Yeniçeri Ocağı ile bağlantılıdır.
Tarihsel Bağlam: Alevilik, 13. yüzyıldan itibaren Anadolu’da şekillenmiş, Safevi etkisiyle güçlenmiştir. Osmanlı-Safevi çekişmesi nedeniyle Aleviler, Osmanlı döneminde zaman zaman ayrımcılığa uğramıştır.
Kültürel Çeşitlilik: Alevilik, bölgeden bölgeye farklı ritüeller ve uygulamalar gösterir. Örneğin, Dersim Aleviliği ile Anadolu Aleviliği arasında bazı pratik farklar bulunur.
Sonuç: Alevilik, İslam’ın Şii koluna bağlı bir mezhep olarak tanımlansa da, kendine özgü ritüel ve felsefesiyle bazen ayrı bir inanç sistemi gibi algılanır. Ancak merkezde Ali olduğu için ve Ali’de Muhammed’in damadı ve amcaoğlu olduğundan dolayı İslami bir mezhep demek daha doğrudur. Aleviler, Türkmen, Kürt, Zaza, Arap ve diğer etnik kökenlerden gelen bireyler olabilir. Alevilik, etnik bir kimlik değil, inanç ve kültür temelli bir topluluk kimliğidir.
Aslında bu Alevilik, Sünnilik, Şiilik falan tamamen Türkleri bölmek için üstü kaşınan mezheplerdir. Bir kişi Müslümansa Müslümandır. Bunun Alevisi, Sünnisi şusu busu olmaz. Türklerin 1500 yıl önce Araplar için ağıt yakıp mezhepçilik peşinde koşması şu çağda gerçekten hoş bir görüntü oluşturmaz. 2025 yılındayız arkadaşlar. Kendinizi daha çok böldürtmeyin.