Pelikan denildiğinde akla ilk gelen, gagasının altındaki devasa kese olur. Bu olağanüstü yapı, pelikanın avını yakalamasını sağlayan eşsiz bir araçtır. Pelikanlar bu kese sayesinde büyük balıkları tek hamlede yutabilir. Ayrıca kese, çok miktarda su tutabilir; pelikan ustalıkla bu suyu boşaltır ve sadece balıkları yutar. Bu elastik ağ gibi işlev gören kese, pelikanlara doğada benzersiz bir avlanma avantajı kazandırır ve onları en verimli balıkçıl kuşlardan biri yapar.
Pelikanlar (Pelecanus cinsi), Pelikangiller (Pelecanidae) familyasına ait iri, uzun gagalı ve en ayırt edici özellik olarak geniş boğaz kesesine sahip su kuşlarıdır.
Dünyada Antarktika hariç tüm kıtalarda yaşayabilen sekiz farklı pelikan türü bulunmaktadır.
Temel Özellikler
1. Geniş Boğaz Kesesi (Gular Kese)
- Fonksiyon: Pelikanların alt gagasının altına bağlı olan bu elastik deri torbası, balık avlamak için bir kepçe veya ağ görevi görür.
- Avlanma Tekniği: Pelikan, avladığı balığı bu kesede toplar. Kesenin içindeki suyu dışarı süzdükten sonra (gaga hafifçe açılarak), balığı bütün olarak yutar. Kese, balık depolamaktan çok, geçici olarak av ve su toplamaya yarar.
- Üreme Dönemi: Üreme mevsiminde, kesenin ve yüzlerindeki tüysüz derinin rengi daha parlak ve canlı hale gelir (örneğin Tepeli Pelikan’da sarıdan kırmızıya dönebilir).
2. Fiziksel Özellikler
- Boyut: Oldukça iridirler. Kanat açıklıkları 3 metreye (bazı kaynaklarda 5 metreye) kadar ulaşabilir. Bazı türleri (örneğin Tepeli Pelikan), uçabilen en ağır kuş türleri arasındadır (ortalama 10-12 kg).
- Ayaklar: Dört parmakları da perdeli bir yapıya sahiptir. Bu özellik, suda hızla yüzmelerini ve manevra yapmalarını sağlar.
- Tüyler: Çoğu türü beyaz veya grimsi beyaz tüylere sahiptir. Kahverengi Pelikan (Pelecanus occidentalis) ise adından anlaşıldığı gibi kahverengi veya gri renklidir ve ağaçlara yuva yapar.
3. Yaşam ve Beslenme
- Habitat: Genellikle sıcak ve ılıman bölgelerde, deniz kıyılarında, haliçlerde, nehir deltalarında ve sığ göllerde yaşarlar.
- Beslenme: Temel olarak balıklarla beslenirler, ancak bazen iribaş, kabuklular ve hatta küçük kaplumbağaları da avlayabilirler.
- Avlanma Stratejisi:
- Toplu Avlanma: Çoğu türü sosyal hayvanlardır ve koloniler halinde yaşayıp avlanırlar. Balıkları sığ suya doğru sürerek veya çevreleyerek toplu halde yakalamaları yaygındır.
- Dalış: Kahverengi Pelikan, havadan suya doğru dikey olarak dalış yaparak avlanan tek pelikan türüdür. Diğer türler genellikle su yüzeyinden veya yüzeye yakın avlanmayı tercih eder.
Türkiye’deki Başlıca Türler
Türkiye sulak alanlarında en sık görülen ve önem taşıyan türler şunlardır:
- Tepeli Pelikan (Pelecanus crispus): Dünyanın en büyük pelikan türlerinden biri olup, Türkiye’de de önemli üreme kolonileri bulunur. Küresel ölçekte nesli tehlike altında (Hassas).
- Ak Pelikan (Pelecanus onocrotalus): Genellikle yaz döneminde üremek için Türkiye’ye göç eden ve koloniler oluşturan bir türdür.