Sağlık bilişim sisteminden elde edilen veriler; eğitim, tanı, tedavi, konsültasyon, araştırma, yönetim ve karar destek için, kalite göstergelerini üretmek için, takip ve tedavi kontrolü ve verimlilik için gereklidir.
Sağlık bilişimini kullanmanın temel nedenleri, sağlık hizmetlerinin etkinliğini, güvenilirliğini ve maliyet kontrolünü artırmaya odaklanır.
İşte bu nedenlerin kısa özeti:
- Hasta Güvenliğini Artırmak: Klinik Karar Destek Sistemleri ile ilaç etkileşimleri ve olası hataları önlemek.
- Hizmet Kalitesini Yükseltmek: Elektronik Sağlık Kayıtları (ESK) sayesinde hastanın tüm verilerine anında erişerek tanı ve tedavi süreçlerini hızlandırmak.
- Operasyonel Verimliliği Sağlamak: Hastane Otomasyon Sistemleri (HOS) ile randevu, stok ve personel yönetimini otomatikleştirerek zaman ve kaynak israfını azaltmak.
- Maliyet Kontrolü ve Finansal Şeffaflık: ICD kodlama ve SGK entegrasyonu ile doğru faturalandırma yapmak ve gereksiz harcamaları minimize etmek.
- Kanıta Dayalı Politikalar Geliştirmek: Toplanan büyük sağlık verisini analiz ederek ulusal sağlık stratejileri oluşturmak.
- Erişilebilirliği İyileştirmek: Teletıp ve mobil uygulamalar aracılığıyla sağlık hizmetlerini uzaktan ve coğrafi engeller olmadan sunmak.
Bilişim teknolojileri, toplumun sağlık hizmetlerinde kalite anlayışını değiştirmiştir. Bilişim teknolojilerinin sistematik kullanımı ile sağlık hizmetinin kalitesi artmıştır. Bilgileri takip etmek, depolamak, düzenlemek ve istediğimiz bilgiye kısa sürede ulaşmak mümkün olmuştur. Bilginin sistematik olarak işlenmesi kanıta dayalı tıp uygulamalarına ilginin ve gereksinimin artmasına neden olmuştur. Bilişim teknolojilerinin sağlık alanında kullanımı, bu alandaki ders içeriklerinin ve işleniş tarzlarının gözden geçirilmesini gündeme getirmiştir. Sağlık bilişim sisteminin alt bileşenlerinden bazıları kısaca açıklanmıştır.
KARAR DESTEK SİSTEMLERİ
Klinik bilişim uygulamalarından biri hastaya özgü bilgi ile bilimsel temelli bilgiyi birleştiren karar destek sistemleridir (decision support systems). Sağlık hizmetlerinin geliştirilmesi ve iyileştirilmesi, karar verme sürecinin en iyi duruma getirilmesine bağlıdır. Klinik alanda karar verme, bu alanda çalışanların veri ve bilgiyle çalışma yetilerini kolaylaştıran ve geliştiren bir sistem aracılığıyla geliştirilebilir.
Klinik karar destek sistemleri (clinical decision support sstems-CDSS) insanın karar verme sürecini taklit ederek tanı işlemini ve hasta bakımıyla ilgili geliştirme çalışmalarını kolaylaştıran, en iyi uygulamaların kullanılmasını sağlayan, hataları önleyen, otomatikleştirilmiş sistemlerdir.
HASTANE BİLGİ SİSTEMİ
Bir hastanenin yönetimi; mal ve hizmet üretimi esnasında oluşan mali, idari, tıbbi süreçlerin öngörülen biçimde yürütülmesini sağlamak amacıyla kullanılan yazılım ve donanımların tümüne hastane bilgi sistemi (HBS) denir. Hastaneleri verimli ve etkin yönetmek ve hastaya en iyi en doğru hizmeti verebilmek için bilgi toplamaya ve bilgiyi değerlendirmeye ihtiyaç vardır. Hastaneleri verimli ve etkin yönetmek için bilgi teknolojilerinden yararlanmak gerekir. Hastane işletmelerinde amaçların yerine getirilebilmesi için iyi bir yönetime, iyi bir yönetim için ise yönetimin bilgi ihtiyaçlarını karşılayacak iyi bir bilgi sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. Hastane bilgi sistemi, hastanenin idari ve tıbbi bilgilerinin yönetimini kolaylaştırmak ve sağlık hizmetlerinin kalitesini yükseltmek için düzenlenmiş bir bilgi sistemi olarak tanımlanabilir.
HASTANELERDE BİLGİSAYAR KULLANIMININ GELİŞİMİ
Bilgisayar, sağlık hizmetlerine delikli kartlara veri işleme aracılığıyla girmiştir. Toplumdaki hastalıkların insidansı üzerine istatistiksel analizleri gerçekleştiren halk sağlığı uygulamaları ve epidemiyolojideki ilk çalışmalar, bilgisayarlarla ilk deneyimi sağlamıştır. Sağlık hizmetlerinin maliyetlerinin giderek artması, artan bu maliyetleri kontrol etme çabaları ve sunulan sağlık hizmetinde kalite sağlama isteği sağlık hizmetlerinde bilgisayarlara olan ihtiyacı ve bilgisayarların kullanımını artırmıştır. Hastanelerde ilk kez 1960’lı yıllarda karmaşık muhasebe hesaplarını yapabilmek amacıyla bilgisayar kullanılmaya başlanmıştır. İlk olarak 1963 yılında Kaiser-Permanente (California) ve Wisconsin hastanelerinde hasta kayıtlarının tutulması, gerekli ücret ve yatak kapasitelerinin hesaplanması için kullanılmıştır. Bu tür sistemler önceleri pahalı olması ve işletmesinin zorluğu nedeniyle pratik ve yararlı bulunmamıştır. Kısa bir süre sonra ise Mc Auto firması tarafından “Paylaşımlı Tıbbi Sistemler (Shared Medical Systems)” kullanılmaya başlanmış ve 1970’li yıllarda da uygulamalar giderek yaygınlaşmıştır. Hastane otomasyonu kavramı 1970’li yılların sonlarında ortaya çıkmıştır. Hastane bilgi işlem uygulamaları 1960 ve 1970’li yıllarda, faturalama, muhasebe ve çeşitli bölümler için bağımsız çözümlemeler olarak getirilmiştir. Daha sonra hastane sistemi içinde karşılıklı haberleşmenin sağlanması, birçok işlemlerin birlikte ve kendiliğinden yapılması, zamanında ve doğru bilgi alışverişi gibi nedenlerle entegre bilgi sistemi yapısı ve hastane otomasyonları oluşturulmuştur. Bilgisayar sistemleri 1980’li yıllarda biyokimya laboratuvarlarının otomasyonunda, hastaların kayıtlarının tutulmasında, durumları kritik olan hastaların izlenmesinde elektrokardiyografinin yorumlanması gibi bazı teşhis destek sistemlerinin gelişmesinde ve tıbbi görüntüleme (bilgisayarlı tomografi, ultrason, nükleer tıp, manyetik rezonans, vb.), tıbbi karar verme (yapay zeka, uzman sistemler gibi) konularında kullanılmaya başlanmıştır. Hastane bilgi sistemlerinde 1980’lerden 1990’lara doğru idari uygulamalardan hekimler, hemşireler ve diğer sağlık çalışanları tarafından kullanılan klinik bilgi sistemlerine doğru bir gelişim söz konusudur. 1990’larda pek çok işlevsel düzeydeki işlemler için hastane bilgi sistemleri, birçok fonksiyonel alanı kapsayan geniş bir yapıya kavuşmuştur. İletişim teknolojisindeki gelişim, verilerin kolay ve ucuz bir şekilde iletilebilmesi ile uzaktan sağlık hizmeti sağlama (telemedicine) gibi uygulamaları gündeme getirmiştir. Ağ iletişim yoluyla bilgi sistemleri birbirine bağlanarak bütünleşik bir bilgi yapısı oluşturulmuştur. Bugün gelinen noktada; teknolojideki ilerlemeler sağlık bakım sisteminin kendisinde meydana gelen değişikliklerin de etkisiyle, sağlık hizmetinin en iyi şekilde verilebilmesi, gelir kaçaklarının önlenmesi, kaynakların doğru yönlendirilmesi, hastane yönetimine stratejik kararlar vermek üzere bilgi sağlanması amaçlarıyla hastanelerde bilgi sistemlerinin kurulmasına ihtiyaç duyulmaktadır
Hastane Bilgi Sistemlerinin Amacı ve Kullanımı
Hastane bilgi sistemleri, sağlık hizmeti kalitesinde yükselme, maliyet kontrolü ve verimlilik artışı, kapasite kullanımı ve talep tahmini, hizmetin planlanması ve değerlendirilmesi, iç ve dış raporların basitleştirilmesi, klinik araştırmalar yapılması ve eğitim amacıyla kullanılmaktadır. Bilgi sisteminin temel amacı, her seviyede çalışan personele karar verirken destek olmasıdır. Bilgi sistemleri, ihtiyacı olanlara gerekli bilgiyi hızlı, doğru ve kapsamlı, uygun formatta ve minimum kaynak kullanarak sunmalıdır. Hastane bilgi sistemleri bakım süreçleri hakkında geri bildirimler sağlamakta, yerine getirilmesi gereken görevleri anımsatmakta veya özel bir hastaya uygulanabilecek tanı ve tedavi protokolü önerebilmektedir. Bu uygulamalar için hasta bilgilerinin doğru biçimde tutulması, durumu tanımlayan ilkelerin ve anımsatıcı mesaj çerçevesinin oluşturulması gerekir. Mesajların hekime geri bildirimi, yazılı rapor veya kullanıcının sistemle etkileşimi sırasında on-line olabilmektedir. Bilgisayara dayalı anımsatma kurallarında randevusu olan, özel ilaç alan, belirli bir sağlık taraması işlemi için geç kalmış olan, izlenmesi gerekli bir tanı bulgusu olan veya daha ileri testler için sağlık risk faktörleri belgelenen hastalar gibi programda tanımlanan olaylar gerçekleştiğinde sistem harekete geçmektedir. Servis talepleri de otomatik olarak bilgisayarlı sistemlerle işlemden geçirilmekte ve faturalama para iadesi gibi bir takım işlemler elektronik olarak yürütülmektedir. Hastane yönetimi bir servisin hizmete açılması, personel gereksinimi, elde bulunduracağı stok miktarı gibi birçok konuda karar vermek durumundadır. Hastane bilgi sistemi ile ilgilenen kişiler, bilgisayara bağlı hasta kayıt sisteminin önemini, amacını ve kullanımını kavramak zorundadırlar. Hasta bakımı için önemli olan klinik bilgisinin var olması ile bu bilginin toplanması, depolanması ve kullanılması söz konusu olmaktadır. Bilgilerin sistemde olması, hastalığın tedavisini kolaylaştırması yanında zamandan da kazanılmasını sağlamaktadır. Van Bemmel ve Musen (1997:341) “Handbook of Medical Informatics” isimli kitabında hastane bilgi sistemlerinin gelecekte sadece hastanelerde kullanılan sistemler olmayacağını, dikey olarak entegre edilmiş sağlık bakım sağlayıcıları tarafından kontrol edilen, hastanın bakım aldığı çoklu ortamlara entegre edilebilen modüler öğelerden oluşturulacak yaşam boyu hasta kayıt sisteminin bir parçası olacağını belirtmişlerdir.
Hastane Bilgi Sistemi Bileşenleri
Hastane bilgi sistemleri, hasta bakımı ve yönetimle ilgili tüm bilgilerin hastaneye ilişkin tüm etkinliklerle ilgili bütün yetkililerin gereksinimlerini giderecek şekilde toplanması, depolanması, işlenmesi, tekrar kullanılabilmesi, ilişkilendirilmesi amacıyla kullanılan bilgi sistemleridir. Bu bilgi sistemi; klinisyenlerin profesyonel etkinliklerinin yanı sıra, tanı ve tedavi, kabul ve hemşirelik hizmetleri, tıbbi etkinliklerin kaydı, finans ve faturalama, kaynak yönetimi, personel işleri, teknik konular ve yönetim, bilgi, eğitim ve araştırma ile dış çevre ile bilgi alışverişi gibi çok çeşitli işlevleri içerir. Hastane bilgi sistemlerinin kapsamı ve yaygınlık alanı çok farklı olabilir.
Hastane bilgi sistemlerinin iki boyutu vardır. Bunlardan biri idari boyut (yönetim bilgi sistemi), diğeri ise klinik bilgi sistemidir. İdari boyut içerisine finans, malzeme, personel, teknik konular, eğitim ve hastanenin genel işlevleri girer. Klinik bilgi sistemleri ise hasta merkezli bilgi sistemleridir. Burada gerek ayakta gerekse de yatarak tedavi edilen hastalara ilişkin veriler bulunur ve kullanılır. Klinik bilgi sisteminin bir boyutu klinik dallar sistemi, diğer boyutu da klinik destek sistemleridir. Klinik bilgi sistemlerinin kapsamında iç hastalıkları, kardiyoloji, nöroloji, çocuk hastalıkları, kadın-doğum, cerrahi, psikiyatri, yoğun bakım, acil, radyasyon onkolojisi ve benzeri klinik dalları ile ilgili bilgi sistemleri bulunur. Klinik destek sistemleri ise radyoloji bilgi sistemi, biyokimya, patoloji, hematoloji ve benzeri laboratuvar bilgi sistemleri ile eczacılık hizmetleri ve hemşire bilgi sistemini içerir. Hastane bilgi sistemleri dışında birinci basamak sağlık hizmetleri için de ülkelerin yapısına ve sağlık örgütlenmesine göre birinci basamak bilgi sistemleri oluşturulma ve bu sistemlerin diğer bilgi sistemleri ile bütünleştirilme zorunluluğu unutulmamalıdır. Klinik bilgi sistemleri içerisinde bulunan radyoloji bilgi sisteminde elde edilen görüntülerin (klasik röntgen görüntüleri, MRI, CT, US vs) depolanıp gerek olduğu zaman tekrar değerlendirilebilmelerini sağlayan bir sistem oluşturulabilir. Bunun genel adı görüntü depolama ve iletişim sistemidir (PACS- picture archiving and communication systems). Bunlar özel yazılımı ve donanımı olan, hastane ve radyoloji bilgi sistemleriyle bütünleşebilen sistemlerdir. PACS’in amacı her tür tıbbi görüntünün uzun dönemli olarak özel depolama araçları ile depolanabilmesi gerekli olduğu zaman da yerel ya da genel ağ altyapısı üzerinden yetkili kişilere aktarımının sağlanmasıdır. PACS sistemleri, gereksiz radyolojik inceleme oranını azaltarak zamandan, emekten ve maliyetten tasarruf sağlamada yararlı sistemlerdir. Bunlar bağımsız bir radyoloji bilgi sistemine bağlanabileceği gibi daha genel bir hastane bilgi sistemi ve elektronik tıp kayıtları ile bütünleşmeleri de sağlanabilir.