Bir evliliğin, kanuni olarak mümkün olmadığı hâlde yapılması, Türk Medeni Kanunu’nda evliliğin geçersizliği olarak ele alınır. Bu tür evlilikler “yok hükmünde” olabileceği gibi, mutlak butlan veya nispi butlan ile batıl sayılabilir. Bu durumlar, evliliğin hukuken hiç kurulmamış sayılmasına veya bir mahkeme kararıyla iptal edilmesine yol açar.
Evliliğin Yokluğu (Hükümsüzlüğü)
Evlilik, kanunun öngördüğü kurucu unsurlardan birinin eksik olması durumunda “yok hükmünde” sayılır. Yani, bu tür bir evlilik hukuken hiç meydana gelmemiş kabul edilir ve bir mahkeme kararına dahi gerek olmaksızın baştan itibaren geçersizdir. Ancak hukuki belirsizliği gidermek için yine de tespit davası açılabilir.
Başlıca Yokluk Halleri:
- Evlendirme Memurunun Bulunmaması: Nikâhın yetkili bir evlendirme memuru huzurunda kıyılmaması.
- Aynı Cinsten Kişilerin Evlenmesi: Türk hukukunda evlilik, kadın ve erkeğin birleşmesi olarak tanımlandığından, aynı cinsten kişilerin evlenmesi yok hükmündedir.
- Törenin Ciddi Olmaması veya İrade Açıklamasının Yokluğu: Evlenme iradesinin ciddiyetle açıklanmaması veya tarafların evlenmeyi hiç istememesi gibi durumlar.
Mutlak Butlan (Kesin Hükümsüzlük)
Mutlak butlan, evliliğin kurucu unsurları mevcut olmasına rağmen, kanunda belirtilen kesin ve emredici hükümlere aykırı olarak yapılması nedeniyle baştan itibaren geçersiz sayılmasıdır. Bu tür bir evlilik, kamu düzenini ilgilendirdiği için, herkes (eşler, Cumhuriyet savcısı, ilgili üçüncü kişiler) tarafından her zaman ileri sürülebilir ve bir mahkeme kararıyla iptal edilmesi gerekir. Mahkeme kararı kesinleşene kadar evlilik bazı sonuçlarını doğurmaya devam edebilir (özellikle çocuklar açısından).
Başlıca Mutlak Butlan Halleri (TMK m. 145):
- Eşlerden Birinin Evlenme Sırasında Evli Bulunması: Türkiye’de tek eşlilik esastır. Bu yüzden, hali hazırda resmi nikâhlı bir evliliği devam eden bir kişinin başka biriyle evlenmesi mutlak butlanla batıldır.
- Eşlerden Birinin Evlenme Sırasında Sürekli Bir Sebeple Ayırt Etme Gücünden Yoksun Olması: Yani, evlenme anında kişinin sürekli olarak fiil ehliyetinin bulunmaması.
- Eşlerden Birinde Evlenmeye Engel Olacak Derecede Akıl Hastalığı Bulunması: Resmi sağlık kurulu raporu ile evlenmelerinde sakınca olmadığı belgelenmeyen akıl hastalarının evliliği batıldır.
- Eşler Arasında Evlenmeye Engel Hısımlığın Bulunması: Kanunen evlenmeleri yasak olan akrabalık derecelerine rağmen evlenilmesi (üstsoy-altsoy, kardeşler, amca-dayı-hala-teyze ile yeğenleri, kayın hısımlığı ve evlatlık ilişkisinden doğan yasaklar).
Mutlak Butlanın Sonuçları:
- Mahkeme kararı ile evlilik baştan itibaren geçersiz sayılır.
- Evlilik, iptal edilene kadar geçerli bir evlilikmiş gibi hüküm doğurabilir.
- İptal edilen evlilikten doğan çocuklar, evlilik içinde doğmuş sayılır ve anne-baba ile soybağları korunur (TMK m. 156). Bu, çocukların mağduriyetini engellemeyi amaçlar.
- İyi niyetli eş, evlilikle kazandığı kişisel durumunu korur (örneğin soyadı). Mal rejimi, tazminat ve nafaka konularında boşanma hükümleri kıyasen uygulanır (TMK m. 157-158).
Nispi Butlan (Kesin Olmayan Hükümsüzlük / İptal Edilebilirlik)
Nispi butlan, evliliğin kurulmasında irade sakatlığı (hata, hile, korkutma) veya yasal temsilcinin izninin bulunmaması gibi daha az ciddi eksiklikler nedeniyle sakat olmasıdır. Bu tür bir evlilik, yalnızca belli kişiler (genellikle eşlerden biri veya yasal temsilci) tarafından, belirli bir süre içinde açılacak bir dava ile iptal edilebilir. Bu süreler geçirildiğinde veya evlilik bazı olaylarla (örneğin çocuk doğumu) onaylanmış sayıldığında, evlilik geçerli hale gelir.
Başlıca Nispi Butlan Halleri (TMK m. 148-151):
- Ayırt Etme Gücünden Geçici Yoksunluk: Evlenme sırasında geçici bir sebeple (örneğin aşırı alkol veya uyuşturucu etkisiyle) ayırt etme gücünden yoksun olan eş, sonradan bu durumu öğrendiğinde iptal davası açabilir.
- Yanılma (Hata):
- Kişide Yanılma: Evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği halde yanılarak evlenmeye razı olmuşsa.
- Nitelikte Yanılma: Eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenmişse.
- Aldatma (Hile):
- Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan kendisi veya bilgisi dahilinde bir başkası tarafından aldatılarak evlenmeye razı olmuşsa.
- Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden gizlenmişse.
- Korkutma (İkrah): Kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilmiş eş, evlenmenin iptalini talep edebilir.
Nispi Butlanın Sonuçları:
- Dava açılmazsa veya hak düşürücü süreler geçirilirse evlilik geçerli hale gelir.
- Mahkeme kararı ile evlilik iptal edildiğinde, mutlak butlanda olduğu gibi, çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır ve iyi niyetli eşin durumu korunur.
Özetle: Kanunen evlenmesi mümkün olmadığı hâlde evlenenlerin durumu, Türk Medeni Kanunu’nda evliliğin yokluğu, mutlak butlan veya nispi butlan hükümleri çerçevesinde ele alınır. Bu durumlar, evliliğin hukuki geçerliliğini ortadan kaldırır veya iptal edilmesine yol açar, ancak çocukların hukuki statüsünü korumaya yönelik düzenlemeler içerir. Bu tür durumlarla karşılaşan kişilerin mutlaka bir hukuk uzmanından danışmanlık almaları hayati önem taşır.