Kumul, İpek Yolu üzerinde bulunduğu için yüzyıllar boyunca Türk boylarının, tüccarların, dervişlerin ve seyyahların uğrak noktası olmuştur. Özellikle Hami kavunu diye bilinen meşhur meyvesiyle adını duyurmuş, ancak bundan daha önemlisi bölgenin bir dönem bağımsızlık mücadelesine ev sahipliği yapmasıdır. 20. yüzyılın başlarında Kumul Hanlığı, Uygur Türklerinin özerk yaşadığı nadir bölgelerden biriydi. Hanlık, Doğu Türkistan Türklerinin kültürünü, dilini ve İslamî kimliğini korumada önemli rol oynadı. Ancak Çin’in işgalci politikaları sonucunda bu yapı yıkıldı. Buna rağmen Kumul Türkleri bağımsızlık ruhunu yaşattı.
Kumul, sadece bir şehir değil, Türk milletinin özgürlük hasretinin sembolüdür. Bugün Çin tarafından “asimilasyon laboratuvarı”na dönüştürülmüş olsa da, orada yaşayan Türkler kendi kimliklerini korumak için sessiz bir mücadele vermektedir. Kumul, bize unutmamak, sahip çıkmak ve bir gün yeniden özgürlüğü savunmak gerektiğini hatırlatır.
Çin yönetimi Kumul’u turistik bir şehir gibi göstermeye çalışsa da, gerçekte Uygur Türklerinin kültürel mirası yok edilmekte, dini inançları baskı altında tutulmakta ve gençler kendi öz dillerinden koparılmaktadır. Bu durum Türkçü bakış açısıyla değerlendirildiğinde, Kumul’un geleceği ancak Türk dünyasının ortak dayanışmasıyla güvence altına alınabilir.