Fransızca “commandant” kelimesinden gelen “kumandan” kelimesinin eski Türkçe karşılığı “buğ” idir. Asya Hunları tarafından “bokug” olarak kullanılmış, daha sonra sırasıyla boğ ve buğ’a dönüşmüştür. “Başbuğ”, “başkumandan” demektedir.
Başbuğ: Bozkırın Demir İradesi, Orduların Ulu Komutanı
Başbuğ, kelimelerin ötesinde, Tanrı Dağı’nın zirvesinden esen rüzgârın taşa kazıdığı, Türk töresinin en ulu unvanıdır. O sadece bir komutan değil; Baş (Lider, Reis) ile Buğ (Bey, Emir, Kumandan) kelimelerinin birleşimiyle, milletin ve ordunun ruhunu tek bir bedende toplayan ulu kişidir.
Başbuğ, kağandır, handır, atadır, bilgedir. Savaşa giden ordunun önünde demirden bir kalkan, geri dönen obanın kalbinde sarsılmaz bir inançtır. Onun sözü kanun, onun iradesi bozkırın yönüdür. O, sadece kılıç sallamaz; gök çadırının altındaki dağınık boyları tek bir “Kızıl Elma” hedefi etrafında toplayan vizyonerdir.
Başbuğ Örnekleri
Tarih sahnesinde nice Başbuğ, milletinin kaderini kılıcıyla yeniden yazmıştır:
Oğuz Kağan: Töre’nin ve Birliğin Başbuğu
Oğuz Kağan Destanı‘nın ölümsüz kahramanı, sadece mitolojik bir hükümdar değil, Türk birliğinin ve teşkilatçılığının timsalidir.
- Görevi: Dağınık boyları bir araya getirmek, onlara “Gök Tanrı” inancının ve “Töre”nin yolunu göstermekti. O, kavmine yiyecek getiren Börü (Kurt) ile birlikte yürüyerek, boylara yeni yurtlar arayan rehber Başbuğ’dur.
- İradesi: Oğuz Kağan, ok ve yayıyla altı oğluna üçer ok yollayarak devleti ve orduyu düzene sokmuş, “Ok” kelimesinin hem silah hem de soy anlamına gelmesini sağlamıştır. O, dağınık bir halkı alıp, Asya’ya sığmayan bir güce dönüştüren ilk ulu Başbuğ’dur.
Attila (Etzel/Atilla): Tanrı’nın Kırbacı ve Avrupa’nın Korkulu Rüyası
Hun İmparatorluğu’nun en kudretli dönemini yaşatan Attila, Batı’da ve Doğu’da kudretiyle nam salmıştır.
- Görevi: Roma İmparatorluğu’nun gücünü dize getirmek ve Hunların atlı akınlarıyla Avrupa’yı titretmekti. Batı onu “Flagellum Dei” (Tanrı’nın Kırbacı) olarak anmıştır; bu, sadece askerî gücünün değil, manevi otoritesinin de bir göstergesidir.
- İradesi: Atilla, tek bir emriyle ordularını Alplere, Tuna’ya ve Ren nehirlerine sürmüş, Roma’dan haraç almıştır. Onun Başbuğluğu, Türk siyasi ve askerî dehasının doruk noktasıdır; kılıcı nereye inse, oraya hükmünü yazan fatih Başbuğ’dur.
Cengiz Han (Temuçin): Dünya Fatihi ve Yeni Töre’nin Kurucusu
Türk-Moğol kabilelerini tek bir bayrak altında toplayan ve dünyanın gördüğü en büyük imparatorluklardan birini kuran Başbuğ’dur.
- Görevi: Parçalanmış ve sürekli savaşan göçebe kabileleri tek bir irade altında, “Yasa” adını verdiği büyük kanunlar sistemiyle birleştirmekti. Onun hedefi, tüm bozkır halklarını (Türk ve Moğol) tek bir komuta zincirine bağlamaktı.
- İradesi: Cengiz Han, sadece askerî yeteneğiyle değil, aynı zamanda meritokrasiyi (liyakat sistemi) esas alan devlet yönetim anlayışıyla da Başbuğluğunu ispat etmiştir. O, Asya’dan Avrupa’ya uzanan toprakları demir disiplinle yönetmiş, adını tarihin en büyük fatihleri arasına yazdırmış Yasa koyucu Başbuğ’dur.
Bu ulu şahsiyetler, her biri kendi çağının ve coğrafyasının Başbuğ’u olarak, yalnızca birer komutan değil, aynı zamanda tarihe yön veren Töre sahipleri olmuşlardır.