Patoloji Laboratuarlarında Korunma ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Önlükler, koruma gözlükleri ve maskeler histopatoloji laboratuarında en sık kullanılması gereken koruyucu malzemelerdir.
- Laboratuarda çözücülere dayanıklı giysiler (akrilik ve asetat nitelikli giysiler, ksilol ve toluen ile çözünür) ve ayakuçları kapalı ayakkabılar kullanılmalıdır.
- Atılabilir-tek kullanımlık plastik önlükler (kumaş önlükler daha çok tozlara karşı korur, sıvıların çok azında etkilidir) tercih edilmelidir Histopatolojide sıçramaya karşı kapaklı gözlükler kullanılmalıdır
- Maruziyet yoğunsa, ek olarak yüz koruyucusu takılmalıdır.
- Gözlerde sulanma, maruziyet sınırının aşıldığını gösterir.
- Eldivenlerin çoğu genellikle geçirgendir ve zararlıların geçişini belirli bir süre geciktirirler. Genelde sıvılar değil de buharlar eldivenden geçebilir.
- Formalin kalın (8 mm) bir lastik eldivenden 12 dakikada geçerken, cerrahi lateks eldiven (1-1.5 mm) formalin ve diğer histopatolojik çözücülere karşı koruyucu değildir (sadece biyolojik zararlılardan korur). Nitril eldivenler histopatoloji için en iyisidir. 8 mm’lik bir nitril eldiven ciddi zararlıların çoğuna karşı koruyucudur. Ancak hiçbir eldivenin tüm zararlılara karşı koruyucu olmadığı unutulmamalıdır. Örneğin doğrudan temas halinde ksilol, toluen ve kloroform nitril eldiveni de birkaç saniyede geçer.
- Buharlara karşı solunum yollarının korunması genellikle gerekmez.
- Laboratuarda yemek yenmemeli, içecek ve sigara içilmemelidir. Kozmetik ürün kullanılmamalıdır. Eller ve zararlı tozlar ile çalışıldıktan sonra ağız ve burun çevresi yıkanmalıdır. Solüsyonlar ağız yolu ile (pipet) çekilmemelidir.
Bir patoloji laboratuvarı, doku ve hücre örneklerinin mikroskobik düzeyde incelenebilir hale getirilmesi için tasarlanmış, ileri teknoloji cihazlar ile kimyasal süreçlerin birleştiği yüksek disiplinli bir çalışma alanıdır. Bu laboratuvarlar, örneklerin karışmasını önlemek ve hata payını sıfıra indirmek amacıyla doğrusal bir iş akışına göre bölümlere ayrılır.
İşte bir patoloji laboratuvarının yapısı ve işleyiş süreci:
1. Laboratuvarın Fiziksel Yapısı ve Bölümleri
Patoloji laboratuvarları, biyogüvenlik ve kimyasal riskler nedeniyle özel havalandırma sistemlerine (fume hood / çeker ocak) sahip olmalıdır. Laboratuvar genellikle şu bölümlerden oluşur:
- Kabul ve Kayıt Bölümü: Hastaneden veya klinikten gelen doku örneklerinin barkodlandığı ve sisteme girişinin yapıldığı ilk birimdir. Örneklerin kimliklendirilmesi bu aşamada hayati önem taşır.
- Makroskopi Alanı: Gelen dokuların çıplak gözle incelendiği, ölçüldüğü ve mikroskobik inceleme için uygun kısımların kesilip kasetlere konulduğu alandır. Burada keskin bıçaklar ve gelişmiş havalandırma sistemleri bulunur.
- Doku Takip ve Gömme Alanı: Dokuların sudan arındırılıp parafin (mum) bloklar içine yerleştirildiği teknik kısımdır.
- Kesit (Mikrotom) Alanı: Parafin blokların mikron düzeyinde (milimetrenin binde biri kadar ince) kesildiği alandır.
- Boyama ve Kapatma Alanı: Kesilen dokuların renk alması için kimyasal boyalarla muamele edildiği ve lam üzerine kapatıldığı bölümdür.
- Arşiv: Hazırlanan cam lamların ve parafin blokların yıllarca saklandığı özel saklama alanıdır.
2. Teknik İş Akışı (Örneğin Serüveni)
Bir dokunun laboratuvarda geçtiği aşamalar şunlardır:
Tespit (Fiksasyon): Doku canlılığını yitirdiği anda çürümeye başlar. Bunu durdurmak için dokular laboratuvara genellikle %10’luk formalin içinde gelir. Formalin, proteinleri sertleştirerek dokunun yapısını dondurur.
Doku Takibi (Processing): Doku, otomatik makinelerde (Doku Takip Cihazı) yaklaşık 12-16 saat boyunca alkol ve ksilol gibi kimyasallardan geçer. Amaç, dokunun içindeki suyu tamamen çıkarıp yerine parafinin girmesini sağlamaktır.
Bloklama (Embedding): Cihazdan çıkan yumuşak dokular, özel cihazlarda sıcak sıvı parafin ile kalıplara dökülür ve dondurulur. Böylece kesilebilir sertlikte mum bloklar elde edilir.
Mikrotomi (Kesit Alma): Teknisyenler, mikrotom adı verilen hassas cihazlar yardımıyla bu bloklardan 3-5 mikron kalınlığında kesitler alır. Bu kesitler bir su banyosuna bırakılır ve oradan ince bir cam (lam) üzerine alınır.
Boyama (Staining): Doku cam üzerinde renksiz ve şeffaftır. Hücre çekirdeklerini ve sitoplazmayı görünür kılmak için en yaygın olarak Hematoksilen-Eozin (H&E) boyası uygulanır. Bu boya ile çekirdekler mor/mavi, hücre gövdesi pembe görünür.
3. Kullanılan Temel Ekipmanlar
- Mikrotom: Kesit alma cihazı.
- Doku Takip Cihazı: Dokuyu kimyasallardan geçiren kapalı sistem robotik makine.
- Doku Gömme İstasyonu: Parafin blok yapım ünitesi.
- Otomatik Boyama Cihazı: Lamları standart sürede boyayan sistem.
- Mikroskop: Patoloğun nihai teşhisi koyduğu yüksek çözünürlüklü optik cihaz.
- Kriyostat: Ameliyat sırasında acil sonuç gereken durumlarda dokuyu dondurarak dakikalar içinde kesit almayı sağlayan cihaz.
4. Güvenlik ve Kalite Kontrol
Patoloji laboratuvarları ksilol ve formalin gibi kanserojen/toksik maddelerin yoğun kullanıldığı yerlerdir. Bu nedenle:
- Yüksek emiş gücüne sahip özel havalandırma sistemleri şarttır.
- Hatalı teşhisi önlemek için her aşamada barkod kontrolü yapılır.
- Laboratuvar personeli eldiven, önlük ve maske gibi koruyucu ekipmanları eksiksiz kullanır.