İran’da bir Türk topluluğu: Kaşkaylar
Ata binerler ve at üzerinde çok iyi silah kullanırlar. Molla rejimin tüm baskılarına rağmen Türklüklerini örf ve ananelerini unutmamışlardır. Molla rejim, Kaşkay Türklerini asla kara çarşafa sokamamışlardır! Göç yollarında çeşitli bitkileri toplayarak solmayan ve canlı renkli boyalar yaparlar. Bu boyalarla iplerini boyar ve dünyanın en iyi halılarını dokurlar. Nissan araba firmasının ürettiği “Nissan Gashgai” model cipleri göçebe ruhunu ve bozkırda özgürce dolaşmayı çağrıştıran bu soydaşlarımıza ithaf edildiği söylenir.
Kaşkaylar: İran’ın Köklü Türk Boyu
Kaşkaylar, ağırlıklı olarak İran’ın güneybatısında, özellikle Fars Eyaleti‘nde ve Zagros Dağları eteklerinde yaşayan, köklü bir Türk halkıdır. İran’daki Azerbaycan Türklerinden sonra en kalabalık Türk grubunu oluştururlar. Tarihsel olarak büyük ölçüde göçebe bir yaşam tarzı sürdürmüşlerdir, ancak günümüzde önemli bir kısmı yerleşik hayata geçmiştir.
Kökenleri ve Tarihleri
Kaşkayların kökenleri hakkında farklı görüşler bulunsa da, genel kabul, onların Oğuz Türklerinden geldiği yönündedir. Kayı boyu başta olmak üzere, Uygur ve Kıpçak gibi çeşitli Türk boylarının bir araya gelmesiyle oluşmuş bir Türk konfederasyonu olduğu düşünülmektedir. 11. yüzyıldan itibaren Orta Asya’dan İran coğrafyasına göç eden Türkmen gruplarıyla ilişkilendirilirler.
Tarih boyunca İran siyasetinde önemli bir rol oynamışlardır. Özellikle 19. ve 20. yüzyılın başlarında Kaçar Hanedanlığı döneminde güçlü bir siyasi aktör olmuşlardır. I. ve II. Dünya Savaşları sırasında, İran’ın güneyi İngilizler tarafından işgal edildiğinde, Kaşkaylar bu işgale karşı direnişleriyle tanınmışlardır. 1950’li yıllarda İran petrolünün millileşmesinde de etkili olmuşlardır.
Yaşam Alanları ve Nüfus
Kaşkaylar, İran’ın güneyinde, özellikle Şiraz çevresindeki geniş bir coğrafyada yaşarlar. Yazları Zagros Dağları’nın yaylalarında (yaylak), kışları ise Basra Körfezi’ne yakın ılıman ovalarda (kışlak) geçirdikleri geleneksel bir konar-göçer (yarı göçebe) hayata sahiptirler. Bu göç rotaları, bazen 480 ila 1000 km’yi bulabilir.
Başlıca Kaşkay boyları şunlardır:
- Amele
- Derre Şuri
- Seş Beyli
- Farsimadan
- Keşkölli (Büyük ve Küçük Keşkölli olarak ayrılır)
Günümüzde, İran hükümetinin uyguladığı politikalar ve modernleşmenin etkisiyle, Kaşkayların büyük çoğunluğu Şiraz, Firuzabad, Feraşbend, Kazerun, Abade ve Semirom gibi şehirlerde yerleşik hayata geçmiştir. 2000’li yılların başında 1 milyon civarında oldukları tahmin edilirken, güncel rakamlar 2 milyonu aşkın nüfusa işaret etmektedir.
Dil ve Kültür
- Dil: Kaşkayların konuştuğu dil Kaşkay Türkçesi olarak bilinir ve Türk dil ailesinin Oğuz grubuna dahildir. Azerbaycan Türkçesi ile büyük benzerlikler gösterir. Göçebe yaşam tarzları sayesinde, diğer İran Türklerine kıyasla Farsçadan daha az etkilenmişlerdir. Ancak eğitim dili Farsça olduğu için genellikle Farsça da konuşabilirler.
- Giyim Kuşam: Kaşkaylar, canlı renkleri ve özgün desenleriyle bilinen geleneksel kıyafetleriyle dikkat çekerler. Erkekler kendine özgü yün şapkalarıyla bilinirken, kadınlar kat kat renkli etekler, parlak tunikler ve eşarplar giyerler.
- Halı Dokumacılığı: Kaşkaylar, dünyaca ünlü halı dokuma sanatıyla tanınırlar. Halıları, göç yolları üzerindeki doğal bitkilerden ve böceklerden elde ettikleri boyalarla boyanmış koyun yünleri kullanılarak dokunur. Halıları, benzersiz desenleri ve canlı renkleriyle büyük beğeni toplar.
- Hayvancılık ve At Kültürü: Geleneksel olarak hayvancılık, özellikle koyun ve at yetiştiriciliği en önemli geçim kaynakları olmuştur. Atlar, Kaşkay kültürü ve yaşam tarzında merkezi bir yere sahiptir; “Kaşkay eşittir at, at eşittir Kaşkay” gibi atasözleri, bu bağı vurgular.
- Sözlü Kültür: Göçebe yaşam tarzları nedeniyle zengin bir sözlü kültüre sahiptirler. Halk hikâyeleri, destanlar, şiir ve müzik, Kaşkay kültürünün önemli unsurlarıdır. Birçok şair ve edebiyatçı yetiştirmişlerdir.
- Misafirperverlik: Kaşkaylar, misafirperverlikleriyle bilinirler ve ziyaretçilerini büyük bir sıcaklıkla ağırlarlar.
Kaşkaylar, İran’da kendi özgün Türk kültürlerini, dillerini ve geleneklerini koruyarak varlıklarını sürdüren önemli bir topluluktur. Onların yaşam tarzları, tarih boyunca süregelen dirençleri ve zengin kültürel mirasları, İran coğrafyasının kültürel çeşitliliğine önemli katkı sağlamaktadır.