Avşarlar’ın 1071 Malazgirt Savaşından sonra Anadolu’nun Türk yurdu haline gelmesinde Kayılar, Kınıklar gibi ilk sıralarda yer aldıkları bir gerçektir.
O tarihlerde Anadolu’dan Suriye’ye, daha çok da Halep, Rakka, Caber; Anadolu’da Gaziantep ve Antakya yörelerinde yaşayan bu Türkmenler Oğuzlar’ın Bozok kolunu meydana getirmişlerdir. Bu gurupların içinde Avşarlar çoğunluğu teşkil ediyordu.
Avşarlar, tarihte büyük bir öneme sahip olan Oğuz Kağan Destanı‘nda adı geçen ve Oğuzların 24 ana boyundan biri olan büyük bir Türk boyudur.
Temel Bilgiler:
- Boy Kökeni: Oğuz Türkleri.
- Bağlı Olduğu Boy: Oğuzların Bozok koluna bağlıdır.
- Tarihteki Rolü: Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun kuruluşunda, Anadolu’nun Türkleşmesinde ve Osmanlı İmparatorluğu’nun kurulmasında aktif rol oynamışlardır. Safevi ve Afşar İmparatorluğu gibi büyük devletlerin kuruluşunda da etkili olmuşlardır.
- Yayılım Alanları: Tarih boyunca ve günümüzde Türkiye (özellikle Orta Anadolu, Toroslar ve Akdeniz Bölgesi), Azerbaycan, İran, Suriye ve Irak gibi geniş bir coğrafyaya yayılmışlardır.
Bu nedenle, Avşarlar, Türk tarihinin ve kültürünün ayrılmaz bir parçası olan köklü bir Oğuz boyudur.
Kırk bin çadırlı bu Türkmen gurubunu üç önemli aile yönetmiştir.
Bunlar:
1. Köpekli oğulları (Köpekoğulları).
2. Gündüzoğulları
3. Kut Beyoğulları.
16. YÜZYILDAN ÖNCE AVŞARLAR
1. Köpekli Avşarları
Köpekli Avşarları’nın en ünlüsü Hüseyin Bey’di. Hüseyin Bey Ankara savaşı sonunda (1402) karışıklıklardan yararlanarak Artukova, Tokat yöresini yağmalamış fakat daha sonra Çelebi Mehmet’e yenilerek oradan ayrılmış ve bundan sonra Malatya’yı kuşatarak burayı zabdetmiştir. Malatya,Darende, Göynük yörelerinde zaman zaman egemenlik kurmaya çalışan Hüseyin Bey, Memluklarla da uğraşmak zorunda kaldı. Amacının Malatya’da bir beylik kurmak olduğu sanılıyor.
Hüseyin Bey, Karakoyunlular’ın Erzincan valisi Pir Ömer’in yanında konukken Tağri-Birdi adlı bir Memluk emiri tarafından uyurken öldürüldü (1418). Tarihçiler, Hüseyin Bey’in cesur, aktif ve iyi bir savaşçı olduğunu belirtirler. Memluk tarihindeki bilgilere göre Hüseyin Bey’den sonra Köpekli Avşarlar’ı büyük bir varlık gösteremediler1.
2. Gündüzoğulları
Kırıkhan’dan Hatay’a kadar olan bölge Gündüzoğulları Avşarları’nın yurduydu. Amik ovası da bu ailenin elinde bulunuyordu.
Gündüzoğullarının ilk beyi Gördü Bey, Memluk emirlerinden Temur Boğa el Meştub ile Amik Ovasında savaştı ve onu yenerek bozguna uğrattı (1408). Bu savaştan sonra Dulkadıroğlu Ali Bey, Gördü Bey, Köpekli Avşarları ve Halep valisi Demirtaş birlik olarak Asi nehri boylarında Memluk ordularıyla savaştılar ama bu savaşı kaybettiler. Bunlar Hama şehrine kapandılar.
Amik Ovasında Gördü Bey’e yenilen Temur Boğa el Meştub, bu yenilgiyi bir türlü unutamadı. Nihayet 1421 yılında Halep valisi Tatar’ı öğütleyerek Gördü Bey’i hazırlıksız yakalatıp onu öldürttü. Gördü Bey’den sonra Gündüzoğulları’nın tarihi pek bilinmiyor.
3. Kutbey Oğulları
Kutbey Oğulları Avşarları’nın Halep bölgesinde bulunduğu, bir ara Malatya’yı ele geçirmek için savaştıkları ve en ünlü beylerinin Mehmet Bey olduğu belirtilmekte ama bu aile hakkında daha geniş bir bilgiye ulaşılmadığını tarihçiler belirtiyorlar.
4. Karamanoğulları (1256- 1483)
Oğuzlar’ın Avşar boyunun kurduğu Karamanoğulları; Mersin, Konya, Niğde illerini içine alan geniş bir beylik kurmuşlardır.
Karamanoğulları, Anadolu Selçuklu hükümdarı 1. Ala-addin Keykubat (1220- 1230) tarafından uç beyliği göreviyle Ermenek yöresine yerleştirildi. İlk beyleri Nure Sufi’dir. Bunlar Hıristiyanları bölgeden uzaklaştırarak Çukurova’nın Türkleştirilmesini başardılar.
Karamanoğulları, Anadolu Selçuklu Devletinin en büyük mirasçısı olarak kabul edilir. Nure Sufi’den sonra Kerimettin Karaman Bey, 4. Kılıçaslan’dan “ıkta” beratı olarak Ermenek’i merkez edindi. Ölümünden sonra yerine geçen oğlu MEHMET BEY (1261- 1277) Selçuklu- İlhanlı ordusuna karşı ayaklandı ve onları bozguna uğrattı. Moğol davasını ciddi biçimde ele alan Karamanoğlu Mehmet Bey, bir ara Konya’yı da geçici olarak işgal etmiştir.
Karamanoğlu Mehmet Bey bir ferman yayınlayarak, “Türkçe’den başka bir dil Kullanılmayacak” diye buyruklar verdi. O zamanlar Farsça yazışma modaydı. Türk aydınları arasında Farsça konuşmak önemli sayılıyordu. Mehmet Bey’in bu ilerici ve ulusalcı fermanıyla bu moda yıkılmış oluyordu. O kadar ki, bugün bile 2 Haziran tarihi “Dil bayramı” olarak her yıl kutlanmaktadır. Osmanlılar’ın dilde Acemce (Farsça) ve Arapça yanlı tutumuna karşı Karamanoğlu Mehmet Bey’in bu fermanı gerçekten ulusalcı bir harekettir.
Mehmet Bey, Moğollarla bir çarpışma sırasında ölmüş, yerine kardeşleri Güneri Bey, Mahmut Bey, İbrahim Bey sırasıyla yönetimi ele almışlar, 1314 yılında Konya’yı zapdetmişlerdir.
Bunlardan sonra Karamanoğulları tarihi inişli çıkışlı bir seyir izlemiş, nihayet 1466 yılında padişah 2. Mehmet (Fatih) tarafından Osmanlı Devletine bağlı Karaman eyaleti olup, 1483 yılında da tamamen Osmanlı Devletine bağlanmıştır.