Pelikozorlar (Pelycosauria), yaklaşık 310 milyon yıl önce Geç Karbonifer döneminde ortaya çıkıp Erken ve Orta Permiyen dönemlerinde (yaklaşık 299 – 272 milyon yıl önce) karasal ekosistemlerin baskın omurgalıları olan, soyu tükenmiş bir sinapsid (memeli benzeri sürüngen) grubudur. Memelilerin evrimsel soy hattının ilk büyük dalını temsil ederler. “Memeli benzeri sürüngenler” terimi, modern bilimde yerini “sinapsid”e bırakmış olsa da, pelikozorlar için hâlâ sıklıkla kullanılmaktadır.
Temel Özellikleri
- Sinapsid Kafatası: Pelikozorlar, sinapsidlerin ayırt edici özelliği olan kafatasının her iki yanında göz çukurunun arkasında tek bir temporal fenestra (şakak deliği) bulundururlar. Bu özellik, çene kaslarının daha güçlü ve verimli çalışmasına olanak sağlamıştır.
- Boyut ve Çeşitlilik: Çoğu pelikozor türü nispeten küçük boyutlarda olsa da, bazıları 3 metre (10 fit) veya daha fazla uzunluğa erişebiliyordu. Bu grup içinde hem etçil hem de otçul türler bulunmaktaydı.
- Sırt Yelkenleri (Bazı Türlerde): En bilinen pelikozorların başında gelen Dimetrodon ve Edaphosaurus gibi türlerin sırtlarında belirgin, yüksek, yelken benzeri yapılar bulunurdu. Bu yapının ana işlevinin termoregülasyon (vücut ısısını düzenleme) olduğu düşünülmektedir. Soğuk sabah saatlerinde güneş enerjisini emerek daha hızlı ısınmalarına veya çok sıcak havalarda kan akışını düzenleyerek serinlemelerine yardımcı olmuş olabilir. Ayrıca tür içi tanıma veya gösteriş amaçlı da kullanıldığı düşünülmektedir. Ancak, tüm pelikozorlarda bu yelken bulunmazdı.
- Diş Yapısı: Özellikle etçil pelikozorlar (örn. Dimetrodon), memelilere benzer şekilde farklılaşmış dişlere (heterodont diş yapısı) sahipti: önde keskin dişler, arkada daha küçük ve sivri dişler, ve belirgin köpek dişleri. Bu durum, avlarını daha etkili bir şekilde parçalamalarına olanak tanıyordu.
Yaşam Alanı ve Diyet
Pelikozor fosilleri esas olarak Avrupa ve Kuzey Amerika’da (özellikle Teksas ve Oklahoma’daki Permiyen yatakları) bulunmuştur. Bu bölgeler, o dönemde yarı kurak ila nemli, bataklık ve ormanlık alanlara sahipti.
- Etçil Pelikozorlar (Sphenacodontidae familyası, örn. Dimetrodon): Kendi dönemlerinin tepe yırtıcılarıydı. Amfibiler, diğer sürüngenler ve daha küçük pelikozorlarla besleniyorlardı.
- Otçul Pelikozorlar (Edaphosauridae familyası, örn. Edaphosaurus): Bitki materyalleriyle (muhtemelen lifli bitkiler) besleniyorlardı. Edaphosaurus’un yelkeninin üzerinde de yan çıkıntılar bulunurdu, bu da onun Dimetrodon’dan ayrı bir grup olduğunu gösterir.
Evrimsel Önem
Pelikozorlar, memelilerin evrimsel tarihinde kritik bir basamağı temsil ederler. Onlar, sürüngenlerden memelilere giden yolda gelişen ilk amniyotlardır. Pelikozorlar, Geç Permiyen’in sonlarına doğru yerlerini kendilerinden daha gelişmiş sinapsid gruplarına, yani terapsidlere bırakmışlardır. Terapsidler, memelilere daha da yakın olan ve birçok memeli benzeri özelliği (daha dik duruş, sekonder damak, daha gelişmiş çene ve diş yapısı) sergileyen gruptur.
Pelikozorlar, Permiyen’in büyük bölümünde karasal ekosistemlere hakim olmuş ve dinozorların yükselişinden çok önce, kendi çağlarının en büyük ve en önemli kara hayvanlarından bazılarını oluşturmuşlardır. Nesilleri, Permiyen Dönemi’nin sonlarında yavaş yavaş tükenmiştir.
