Aşağıda “Trablus Antlaşması” denildiğinde genelde kastedilen 1796–1797 tarihli ABD–Trablusgarp Barış ve Dostluk Antlaşmasını; yazıldığı dil meselesini, özgün belgenin nereden görülebileceğini ve o yıllardaki Türk-Amerikan ilişkilerinin çerçevesini, kaynaklarıyla birlikte derli toplu bulacaksın.
Trablus (Tripoli) Antlaşması nedir, neden imzalandı?
Amerika, bağımsızlıktan sonra Akdeniz’de Britanya’nın korumasını kaybetti ve Cezayir, Trablus, Tunus gibi Osmanlı’ya bağlı Garp Ocaklarının korsan akınlarına karşı savunmasız kaldı. Bunun üzerine ABD, 1790’ların ortasında bu eyaletlerle tek tek pazarlığa oturdu. 4 Kasım 1796’da Trablus’ta imzalanan ve 10 Haziran 1797’de ABD tarafından onaylanan metin, “ebedî barış ve dostluk” başlığını taşır. Antlaşmanın 1. maddesi, barışın Cezayir Dayısı’nın garantisi altında olduğunu yazar. Temel hükümler; taraf gemilerinin korunması, pasaportların tanınması, fırtına/karaya oturma hâlinde yardım, konsolosların statüsü ve önceden ödenmiş para ve hediyelerle barışın tesisi gibi maddelerdir. (Avalon Project)
“Makbuz” ve “not”
Antlaşmanın ekinde Trablus Beyi Yusuf Karamanlı’nın aldığı bedelleri tasdik eden bir “makbuz” (40.000 İspanyol doları, saatler, yüzükler, kumaşlar, birkaç kaftan vb.) ve ABD konsolosu geldiğinde verilecek donanım malzemelerini sıralayan bir “not” bulunur. Bunlar metnin içinde açık açık yer alır. (Avalon Project)
“Osmanlıca mı yazıldı?” – Antlaşmanın dili
Kısa cevap: Hayır. Bu antlaşmanın aslı Arapçadır; ABD tarafına Joel Barlow tarafından İngilizce tercüme sunulmuştur. (ABD Senatosu’nda da Barlow’un İngilizcesi okunup oylandı.) Aynı dönemde imzalanan bazı Garp Ocakları antlaşmalarının dili ise Osmanlı Türkçesiydi (ör. Cezayir 1795, Tunus 1797–1799). Yani bölgeye göre dil değişiyordu; Trablus 1796 özelinde “Osmanlıca” değil Arapça esas metindir. (Avalon Project, Vikipedi)
Ünlü “11. madde” tartışması
Barlow çevirisindeki meşhur 11. madde (“Amerikan hükümeti hiçbir anlamda Hristiyan dini üzerine kurulmamıştır…”) Arapça asılda bağımsız bir madde olarak yoktur. Arapça sayfada, Trablus metninin 10. ve 12. maddeleri arasında Cezayir Dayısı’nın Trablus Paşası’na yazdığı bir mektup yer alır; Barlow çevirisinde bu “madde” gibi görünmüştür. Diplomatik tarih içinde bu fark ayrıntılı biçimde not edilmiştir. (ABD, sonuçta İngilizce metni onayladı.) (Avalon Project, Vikipedi)
Orijinal belgeyi nereden görebilirim?
Arapça özgün metnin sayfa görüntüleri (tıpkıbasım) ile Barlow’un İngilizce çevirisi Yale Law School’un Avalon arşivinde yan yana yer alıyor. “The Barbary Treaties 1786–1816 – Treaty of Peace and Friendship (Tripoli, 1796)” başlığındaki sayfadan tüm folyo görüntülerine ulaşabilirsin. (Avalon Project)
Ayrıca, Başkan John Adams’ın Senato’ya gönderdiği resmî sunuş yazısı da Founders Online’da yer alır; antlaşmanın ABD tarafındaki onay sürecini birincil kaynaktan görmüş olursun. (founders.archives.gov)
Antlaşmanın akıbeti ve 1805 barışı
Yusuf Karamanlı, kısa süre sonra (1801) ödemeler ve hediyeleşme usulünden hoşnutsuzluğunu ileri sürerek krizi tırmandırdı; bu kriz Birinci Berberi Savaşına (1801–1805) dönüştü. Savaş 4 Haziran 1805’te Trablus’ta imzalanan yeni bir Barış ve Dostluk Antlaşması ile bitti; bu kez metin İngilizce ve Arapça düzenlendi, esir değişimi ve ödemeler yeniden çerçevelendi. (history.navy.mil, Avalon Project)
O yıllarda “Türk-Amerikan ilişkileri”nin çerçevesi
- Doğrudan İstanbul (Babıâli) ile resmî ilişkiler 1830’a kadar kurulmadı. ABD, 1790’larda Osmanlı’ya bağlı ama dış ilişkilerde geniş özerkliği bulunan Garp Ocaklarıyla (Cezayir, Trablus, Tunus) ayrı ayrı pazarlık etti. (Tarih Ofisi)
- ABD–Osmanlı İmparatorluğu arasındaki ilk resmî antlaşma ise 7 Mayıs 1830 tarihli Ticaret ve Seyr-ü Sefain Antlaşmasıdır (Senato 1831’de tasdik etti, 1832’de ilan). Bu metinle karşılıklı konsolosluklar, ticari imtiyazlar ve seyrüsefer hükümleri standart hâle geldi. (Tarih Ofisi, Arşiv.org, GovInfo)
Özetle: 1796 Tripoli barışı, ABD’nin Akdeniz’de nefes almasını sağlayan, Arapça aslı olan bir metindir; “11. madde”nin meşhurluğu, Barlow İngilizcesine özgü bir durumdur. Osmanlı merkeziyle doğrudan ve kalıcı hukukî çerçeve ise 1830’da kurulmuştur. (Avalon Project, Tarih Ofisi)
Önemli Noktalar
- Dil: Asıl metin Arapça yazıldı. Osmanlıca (Osmanlı Türkçesi) değil.
- İngilizce metin: Joel Barlow çevirdi ve ABD Senatosu bu tercümeyi onayladı.
- “11. madde”: Arapça asılda yoktur, çeviride madde gibi göründü.
- Kaynak: Yale Law School – Avalon Project, The Barbary Treaties 1786–1816 (Tripoli, 1796).
