Otoliz – Örnek Alma ve Makroskobik Değerlendirme
Ölen hayvanlardan nekropsi sırasında, canlı hayvanlardan farklı biyopsi yöntemleriyle (delme, ince iğne; endoskopik) veya operasyon sırasında alınan organ ve doku örneklerinin alınmasında özellikle dikkat edilmesi gereken nokta otolizi önlemektir.
BİLGİ: Nekropsi: Hayvanların neden öldüğünü ortaya koymak ya da deneysel amaçla öldürülen hayvanlardaki bulguları saptamak amacıyla ölüm sonrası yapılan incelemeye denir.
Grekçe necro= ölü, leş; opsie=görme sözcüklerinden köken almaktadır.
Otoliz Nedir?
Ölümden sonra doku ve hücrelerin enzimatik olarak yıkıma uğrayıp kendi kendini eritip sindirmesine otoliz denir. Otolitik değişiklikler i skemi ye bağlı değişiklikler olarak başlar ve hipoksik temele dayanır. İskemi sonunda hücrelerdeki lizozomlar parçalanır. Lizozozomal hidrolitik enzimler hücrede serbest hale geçer. Bu enzimler hücrelerdeki yüksek moleküllü organik bileşikleri parçalayarak basit kimyasal bileşenlere ayırması sonu hücreler erir. Sonuç olarak önce mikroskobik daha makroskobik düzeyde otolitik değişikler şekillenir. Otoliz kural olarak bakteri enzimlerinin neden olduğu kokuşma (putrefaksiyon) ile birlikte ortaya çıkar Ancak bazı durumlarda kokuşma olmadan da otoliz şekillenir. Buna en iyi örnek koyunların Clostridium perfringes tip D enfeksiyonunda böbreklerin yumuşaması ve jöle kıvamı almasıdır. Enzimatik etkinlik bakımından zengin olan doku ve organlarda otoliz erken gelişir. Karaciğer, dalak, böbrek, kalp ve beyin gibi paranşimal organlar otolizin ilk şekillendiği organlardır. Bunu akciğerler izler. Kemik, deri ve diğer mezenşimal dokularda ise yavaş şekillenir. Otoliz ve kokuşma; soğuk ortamda geç sıcak ortamda ise birkaç saat içinde hızla oluşur. Koyunlarda yapağı, domuzlarda ise derialti yağ tabakası ısı izolasyonu sağladığından otoliz kısa sürede şekillenir. Otolitik dokular genellikle solgun ve beyazımsı renkte görülürler, kıvamları yumuşak ve gevrektir. Otolitik doku kandan zengin ise koyu-siyah bir renk alır. Otolizde yemek borusu ve ön mide mukozaları yerinden kalkar. Lenf düğümlerindeki lenfoid folliküller ve bağırsaklardaki Peyer plakları kalbur görünümü (status kribrozus) alır. Otoliz ilerledikçe bağırsaklar kolayca yırtılır içerik bulamaç kıvamını alır. Karaciğer ve böbrek gibi organlar parmakla basıldığında parçalanır.
BİLGİ: İskemi: Kan dolaşımının durması sonu kan akımının olmaması durumuna denir.
Örnek Alma
Nekropside makroskobik olarak lezyonlu organ ve dokulardan alınan örnekler şüphelenilen hastalık veya hastalıklara göre değişir. Eğer salgın bir hastalık söz konusu ise uzman, sistematik olarak tüm organ ve dokulardan laboratuar incelemeleri için örnek toplamalıdır. Farklı laboratuar incelemeleri için alınacak örnekler de farklı saklama yöntemlerine göre alınarak ilgili laboratuara gönderilmelidir.
BİLGİ: Lezyon: Dokunun sınırlı patolojik ve/veya travmatik olarak bütünlüğünün ve fonksiyonunun bozulmasına denir.
Mikrobiyolojik İncelemeler: Bu amaçla alınan örnekler steril ve olabildiğince yıpratılmadan taze bir şekilde plastik kutu veya naylon torba içerisine soğuk zincirde laboratuara ulaştırılmalıdır.
Kuru buz kullanışlı olmasına karşın bir takım sakıncalar içerir. Bunlar;
1. Bazı mikroorganizmalar özellikle bazı viruslar kuru buzdan açığa çıkan CO2 buharları sonu kısmen ya da tamamen yok olur. Bu nedenle alınan örnekler hava geçirmeyen bir kab içerisine konulmalıdır.
2. Ulaşımda oluşabilecek gecikme kuru buz kitlesinin tamamen buharlaşmasına neden olur. Bu da kutu içindeki ısıyı hızla yükseltir. Bu nedenle ayrı bir kutuya yerleştirilen örneklerin etrafına gazete kağıdı ve talaş konularak hava geçirebilecek şekilde kutuya yerleştirilmelidir. Kuru buz bulunamadığı durumlarda aynı şekilde hava geçirmeyen kaba alınan örnekler, içerisinde buz bulunan bir termosun ortasına yerleştirilerek gerekli önlemler alınmış bir şekilde konulmalıdır. Alınacak örneklerin kullanılacağı kapların steril, vida kapaklı ve plastik olması tercih edilmelidir.
Parazitolojik İncelemeler: Paraziter hastalıkların kesin tanısı için bunların parazitolog tarafından belirlenmesi gereklidir. Uygun koşullarda bu belirleme taze olarak toplanmış parazitler üzerinde yapılmalıdır. Dış parazitler kadavra soğumaya başlayınca hayvandan ayrılır. Bu nedenle bu parazitlerin olgun, larva veya yumurtaları hayvanın ölümünden önce veya hemen sonra aranıp toplanmalıdır. Özellikle derinin kepekli veya kalınlaşmış bölgelerinden kazıntı alınmalıdır. Buralardan alınan örnekler olabildiğince çabuk incelenmelidir. Eğer yapılamıyorsa % 5 formalin veya 70 derecelik etil alkolde tespit edilerek korunmalıdır. İç parazitlerin bazıları çıplak gözle güçlükle seçilebildiklerinden organların incelenmesinde dikkatli olunmalıdır. Çoğunlukla sindirim kanalında, akciğerlerde, hava ve yemek borularında, karaciğerde, böbrekte, kalpte, kaslarda ve kanda rastlanırlar. Özellikle hayvanlarda rastlanan kan protozoonları için mutlak surette kan frotisi yapılmalıdır. Dışkı örnekleri olanaklı ise hemen incelenmelidir. Eğer laboratuara gönderilecekse soğuk zincirde veya %10’luk sıcak formalin solusyonunda tespit edilmelidir. Kimyasal ve Toksikolojik İncelemeler: Zehirlenmelerin hangi kimyasala ait olduğunun saptanması gerekir. Bu amaçla alınacak örnekler şüphelenilen zehire göre olmalıdır. Genellikle karaciğer, böbrek, mide ve bağırsak içerikleri büyük hacimlerde laboratuara gönderilir. Bazen kan ve idrar örnekleri de gerekebilir. Alınan örnekler hiçbir koruma işlemi uygulanmadan temiz ve akmayan kavanozlara konulmalıdır. Örnekler antiseptiklerle temas etmemeli ve kimyasal koruyucular kullanılmamalıdır. Soğuk zincirde kısa sürede laboratuara ulaştırılmalıdır. Histopatolojik İncelemeler: Nekropsi sonrasında histopatolojik incelemeler için alınacak organ ve doku örnekleri şüphelenilen hastalığa göre değişmektedir. Eğer belirli şüphelenilen hastalık bulunmuyorsa lezyonlu olanlardan veya sistematik olarak tüm organ ve dokulardan örnek alınır. Örnek almada kullanılan bıçak, bisturi ve makas gibi kesici aletler keskin olmalıdır. Organ ve dokular üzerine uygulanacak kesikler baskı uygulanmadan süratli ve düzgün olmalıdır. Bloklar halinde kesilen dokuların otolizden belli ölçüde korunabilmesi için 0.5 cm den fazla kalınlıkta olmamasına dikkat edilmelidir. Yeterli genişlik ve uzunlukta kesilen dokuların kesit yüzleri birbirine paralel olmalıdır. Doku blokları çıplak gözle görülebilen patolojik ve bunlara komşu olan normal doku kısımlarını içermelidir. Sitopatolojik İncelemeler : Erken tanı ve etkin sağaltım için vücut sıvılarından (kan, vagina, mukus, idrar, tükürük) palpe edilebilir kitlelerden ince iğne aspirasyonu ile örnekler alınır. Bu örneklerden amaca uygun olarak lam üzerine direkt ya da indirekt yayma tekniği kullanılarak preparat hazırlanır.
Kuduz hastalığının hızlı tanısında hayvan türüne bağlı olarak ilgili dokulardan (gevişgetirenlerden beyin kökü ve beyincik; etçillerde beyin kökü ve ammon boynuzu) alınan taze doku örnekleri lama basınçla dokundurularak (tuşe preparat) örnek alınır.
Elektron Mikroskobik İncelemeler: Deneysel çalışmalarda elektron mikroskobik düzeydeki değişiklikleri veya saha çalışmalarında etkenleri (bakteri virus, protozoon) saptamak için doku örnekleri alınır. Bu amaçla alınan örnekler 0.5-1mm3 gibi küçük boyutlarda olmalıdır Etkenleri direkt olarak gözlemek için örneklerden hazırlanan süspansiyonlar dan veya doku kültürleri karbon kaplı grid lere doğrudan değdirilerek alınır.
- BİLGİ: Palpasyon: Dokunma duyusundan yararlanılarak elle yapılan muayeneye denir.
- BİLGİ:Süspansiyon: İçerisinde dokuya ait parçacıkların bulunduğu sıvıya denir.
- BİLGİ:Grid: Elektron mikroskobik incelemelerde histolojik incelemelerdeki lamın karşılığıdır.
Makroskobik Değerlendirme
Nekropsi sonrası veya farklı kliniklerden biyopsi materyali olarak gönderilen organ ve doku örneklerinin makroskobik olarak çıplak gözle değerlendirilmesi ve mikroskobik inceleme için alanlar belirlenmesi makroskobi odası olarak tanımlanan aydınlık ve iyi havalandırılmış bir odada yapılır. Trimleme bu odanın içerisinde bulunan makroskobi kabininde yapılır. Bu kabinde ek bir aydınlatma ve havalandırmanın yanı sıra trimleme alanı, lezyonların veya tümöral kitlenin boyutlarını ölçmek için sabit bir metal cetvel, örneklerin konulduğu raflar, formalin tankı, çeşitli boyutlarda kesici aletler, küçük lezyonları değerlendirmek için büyüteç, doku kasetleri, etiket kutuları ile sıcak-soğuk su muslukları ve evyesinde kemik de öğütebilen bir öğütücü vardır. Makroskobi odasında ayrıca buzdolabı, fotoğraf çekim düzeneği, tartı, diğer tespit solüsyonları bulunur. Trimleme işlemi yapıldıktan sonra organ ve doku örnekleri kapsadıkları hacimle uyumlu olarak plastik kasete konularak tespit solüsyonuna atılır Eğer alınan doku örnekleri çok kanamalı ise birkaç saat tespit solüsyonuda kaldıktan sonra tespit solüsyonu değiştirilir. İyi bir tespit için doku kalınlığı 3-5 mm’yi geçmemelidir. Ancak bazı özel boyamalar için (spiroketler=leptospirozis) kesitler çok daha ince alınmalıdır. Alınan doku örneği içerisinde kireçlenmiş veya kemiksel yapılar bulunuyorsa dekalsifikasyon işlemi uygulanmalıdır.
BİLGİ: Trimleme: Mikroskobik kesitler için organ ve dokuları keserek küçültme işlemine denir.
