Sümer İnancı Ölümün Tarihi

Yaşam ve ölüm, bu sorun Sumerlilerin kafasını uzun zaman boyunca meşgul etmiştir. Bu kafa karıştırıcı durum yüzünden Tanrıların niçin ölümsüz, insanların da neden ölümlü olduklarını açıklamaya çalışan destanlar ortaya çıkmıştır. Ölümsüz olmayı isteyen bu toplumun ölecek olmayı hazmetmesi de öyle kolay olmamıştır. Ölüm sonrası gidilecek tek yer olan Kur isimli cehennem ise onları ölümden daha fazla korkutmuştur. Bu destanlardan biri, Sümerlilerin ölüm ve ahret inançları hakkında detaylı bilgiye ulaştığımız meşhur Gilgameş Destanıdır. Fakat bu destandan önce gene başka bir destanda insanların ölümlü oluşunu, ilk insanın, tanrı Ea’nın oğlu Adapa’nın aptallığına bağlamıştır Sümerliler. Anunnake ve Sümer tanrıları grubu olarak şimdi bu destanlara bir göz atalım. Ea, oğlum dediği Adapa’ya bilgelik vermiş, ama ölümsüz yaşamı vermemişti. Bir gün ölümsüzlüğü elde etme fırsatı çıktı Adapa’nın, ancak Adapa bu nimeti aptallık ederek reddetti. Anlatıya geçmeden önce burada bir insanın tanrının oğlu olması size şaşırtıcı gelebilir. Fakat Sümer topraklarında birçok kral kendisini tanrının oğlu olarak atfetmiştir. Bunun en güzel örneği Ortadoğu’da doğarak tüm dünyayı saran Hıristiyanlık inancında ki İsa’nın tanrının oğlu olduğu inancıdır.

Şimdi geçelim hikayemize, Adapa bir gün Tanrı An’ın huzuruna çağrıldı. Fakat Ea Adapa’yı kandırdı ve ona orada ölüm için yiyecek içecek verileceğini, onlardan tatmamasını haber verdi eğer tadlarına bakarsa ölümlü olacağını söyledi. Olacakların önceden haberini alan Adapa kendince uyanıklık yapıp Tanrı An’ın vereceği yiyeceklerden yemeyecekti.

Hüküm verileceği gün, Adapa’nın bazı anlatılarla 4 tane kartalla, kazı anlatılarda kanatlı bir katırla gökyüzüne çıkarıldığından bahsederler. Tanrılar makamına yükselen Adapa’ için An, ölümsüzlük yiyecek ve içeceği getirtti. Adapa yiyeceklerden almak istemedi. An, şaşırıp nedenini sordu. Adapa şöyle yanıtladı.: “Bir başkası yemeyeceksin içmeyeceksin dedi”. An, bu durum karşısında sinirlenip Adapa’nın yeryüzüne atılmasını emretti. Büyük ihtimalle rahiplerin uydurduğu bu efsane, insanları yazgılarıyla uzlaştırma ve tanrılar karşısındaki güçsüzlüklerine inandırma amacı taşımaktaydı. Yoksa yaratılmış tanrılarıyla aralarında pekte fark olmamasına rağmen kendilerinin ölümlü olması onların keyiflerini kaçırmaktaydı.

Adap’a destanı Sümerler için önemli fakat Gılgameş destanının Sümerler için pek başka bir önemi vardı. Çünkü Gılgameş Sümerler için önder bir kraldı. Şimdi Gılgamış destanının ölüm ile ilgili kısımlarına bakalım. Gilgameş, Sumer’in pek eski bir kenti olan Uruk’un efsanevi kralıydı. Ölümünden sonra tanrısallaştırılmış ve Uruk’ta onuruna bir kült yaratılmıştır. Dostu ve silah arkadaşı olan Enkidu’nun yaptıkları da destanda anlatılmıştır. Tanrıça İştar Gilgameş’e aşık olmuş, ancak Gilgameş tanrıçaya yüz vermemiştir. Bu sebeple onu cezalandırmak isteyen İştar, gökten bir boğa indirerek öldürmek istemiştir. Enkidu ile birlikte boğayı öldüren Gilgameş’e kızan İştar’ın isteği üzerine, tanrılar ölümcül bir hastalık vermişler Enkidu’ya. ( Bu anlatıyla ilintili diğer bir anlatı Musa peygamberimin kavmine gökten indirilen kutsal buzağıdır. Gökyüzünde bir boğa olduğu fikri Yahudilere Sümer anlatılarından geçmiştir. ) Biz konumuza dönelim, dostunun ölümüyle şaşkına dönen Gilgameş ölüm korkusuna kapılmıştır. Bundan sonra efsanede asla ulaşamayacağı ölümsüzlüğün peşine düşer. Nihayetinde bu uzun ve yorucu arayışın ardından Bitkin, cesareti kırılmış olarak yurduna döner ve “toprağın kanunu”nu öğrenmek amacıyla, ölüler ülkesinden Enkidu’yu geri getirir. (Toprağın kanunu dedikleri ölüm ülkesinin kuralları neler anlamına geliyor).

Destanın kahramanlarından Enkidu rüyasında öldükten sonra alt dünyaya götürüldüğünü ve orada cehennem ülkesi halkı arasına karıştırıldığını, hükümdarın, baş rahibin, kâhinin ve bütün insanların orada toplanmış olduklarını görüyor. Burada dikkati çeken Enkidu’nun rüyasında alt dünyaya gitmesi. Bunun nedeni Sümerlerin ölümü tekrar uyanamadıkları bir uyku olarak algılamalarıdır.

Daha öncede belirttiğimiz gibi Gilgameş Destanında Enkidu ölümden sonraki hali şöyle anlatmaktadır: İnsan ölünce bedeni toprak oluyor. Fakat ruhu, ölü perisi olarak yaşıyor. Harpte ölenlerin ölü perileri, yatakta yatıyor. Akrabası kendisine hizmet ediyor. Bu sayede temiz su içiyorlar. Doğru yaşayan ve bu suretle gömülen, öbür dünyada huzur buluyor. Fakat böyle defnedilmeyenin ve bakıcısı olmayanın hayaleti sükûn bulamayarak dolaşıyor. Sokağa atılan yemekleri yemeğe mecbur oluyor.

Sümerlerde ölüm konusunu kapatmadan önce sizlere Sümerlerde defin işlemlerinin nasıl yapıldığı hakkında kısa bir bilgi vermek istiyorum. Ölü defnedileceği zaman akrabası ve dostları mezar başına toplanır, sessizce ağlar, gözyaşları arasında cesedi mezarına koyarlardı. Mezarlar genellikle dört köşeli lahit idi. Sonraki zamanlarda yapılan kazılardan milattan önceki dördüncü binin sonlarına doğru Sippar sitesinde ölülerin tuğladan yapılmış dört köşeli tekne şeklinde lahitler içine sırt üstü yatırıldıkları anlaşılmıştır. Lahitin kapağının önüne de topraktan, tunçtan vazolar konulurdu. Genelde vazoların içine su doldurulurdu. Bu sayede ölüm perilerinin bu vazolardan temiz su içtiklerine inanılırdı.

Bu destanlarda Sumerlilerin, ölüm ve sonrası yaşam hakkındaki inançlarını açıkça anlamaktayız. Aslında eserin dikkat çekici bir özelliği de, dini eleştirme konusunda yapılmış ilk girişimleri buluyoruz burada. Gilgameş tanrılara meydan okur, kimi zaman yendiği de olur onları ve tanrılar, bu başkaldırıyı olumlu karşılamak zorunda kalırlar. Bu destan, İlk Çağ’da öteki halkların edebiyatını ve inançlarını da derinden etkilemiştir.

Derleyen : Hakan KİLİT

Kaynak : Özden Gül ÖTKER, Sümerlerin Dinin İnanç ve Adetleri, Ankara-2006

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s