102 yıl önce 29 Ekim 1923’te Anayasa’nın birinci maddesi, “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. İdare şekli halkın kaderini bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayalıdır. Türkiye Devleti’nin yönetim şekli Cumhuriyet’tir” şeklinde değiştirildi. Yeni bir devlet kurulmamış, bu yeni maddeyle yeni bir yönetim şekline ve anlayışına geçilmişti. Cumhuriyet kelimesinin kökü Cumhur, yani halk kelimesi Arapça kökenlidir. Ancak ‘Cumhuriyet’ kelimesi klasik Arapça’da yoktur. Türkler tarafından türetilmiştir. Bu konuda bir araştırma yapan Bernard Lewis kelimenin 18. yüzyılın sonlarında “Cumhuriyya”, yani Cumhuriyetçilik şeklinde ortaya çıktığını söyler. Bu dönemde Fransız İhtilali’nden dolayı Cumhuriyet’le ilgili terimler Türkçe’de sıkça kullanılmaya başlanmıştı. Cumhuriyet kelimesi halk hâkimiyetini ifade eder. Türkiye’nin en önemli düşünürlerinden olan rahmetli Durmuş Hocaoğlu, bu durumu yıllar önce “Cumhuriyet’in meşruiyet senedi halktır. Devlet halkın emrine girmedikçe hakiki manada Cumhuriyet olmaz” şeklinde ifade etmişti
Türkçede kullanılan “Cumhuriyet” kelimesinin kökeni Arapçadır, ancak Arapça kökündeki anlamı doğrudan yönetim biçimini ifade etmez; daha çok insan topluluğunu işaret eder.
İşte detaylı açıklama:
1. Arapça Kök Kelime: CUMHUR (جُمْهُور)
“Cumhuriyet” kelimesi, Arapça kökenli “Cumhur” (جُمْهُور) kelimesinden türemiştir. “Cumhur” kelimesinin Arapça’daki ana anlamları şunlardır:
- Halk, Ahali (People, Populace)
- Büyük Kalabalık, Yığın (Crowd, Mass)
- Toplu Halde Bulunan Kavim (Tribe/Group in mass)
- Çoğunluk (Majority)
Yani, Arapça’da “Cumhur”, bir ülkenin veya bölgenin insan topluluğunu, halkını ve çoğunluğunu ifade eden bir kavramdır.
2. “Cumhuriyet” Kelimesinin Türeyişi
Türkçedeki ve modern dillerdeki “Cumhuriyet” kelimesi, Arapça kökenli “Cumhur” kelimesine “+iyyet” ekinin eklenmesiyle oluşmuştur:
$$Cumhur + iyyet \rightarrow Cumhuriyet$$
- Bu “+iyyet” eki, Arapça dilbilgisinde “niteliği taşıyan”, “ile ilgili olan” veya “bir durumu ifade eden” anlamını katmak için kullanılır (örneğin: insan $\rightarrow$ insaniyet).
- Dolayısıyla, “Cumhuriyet” kelimesi kelimenin tam anlamıyla “halka/çoğunluğa ait olma durumu” veya “halkın niteliğini taşıyan yönetim” anlamına gelir.
