Hasta ve Hastane Yatakları
Hasta yatakları; hastaların, hasta kabul işlemi yapılarak 24 saat ve üzeri tedavi gördüğü yataklardır. Hastane yatakları ise hasta yatakları sayısına diyaliz, acil servis, gözlem ve yeni doğan yataklarının eklenmesi ile ulaşılan yatak sayılarıdır.
Hastaneye Bakanlık onayı ile tahsis edilen yatak sayısına kadro yatak denilir.
Teorik(Maksimum)Kapasite
Teorik kapasite; bir işletmenin veya sahip olduğu makine ve teçhizatın, hiçbir duraksama ve aksaklık olmadan, uzman kadro ile ulaşabileceği en yüksek düzeydeki üretim miktarıdır. Buna göre 400 yataklı bir hastanenin yıllık maksimum kapasitesi Teorik (Maksimum) Kapasite = 365 x 400 = 146.000 hasta günü olarak çıkar. Hastanenin tüm yatakları bir yıl boyunca hiç boş kalmadan ve yatak işgal oranı (kapasite kullanım oranı) yatak işgal oranı % 100 olduğunda maksimum kapasiteye erişilebilecektir.
Fiilî(Kullanılan)Kapasite
Fiilî kapasite, işletmenin belirli bir faaliyet döneminde gerçekleştirdiği üretim miktarıdır. Talep yetersizliği; tıbbi malzeme, ilaç eksikliği veya karşılanmasındaki gecikmeler; cihaz arızaları, grevler gibi çeşitli iç ve dış faktörler nedeni ile hizmet üretiminde aksamalar oluşabilir. Bu aksamalar sonucu yatak doluluk oranı ya da kapasite kullanım oranı, teorik kapasitenin altına düşebilir. Bu durumda 400 yataklı bir hastanenin teorik hasta günü 400 x 365 = 146.000 hasta günü iken çeşitli nedenlerle 350 yatağı ancak gerçek olarak kullanılabilecek durumda bulunabilir. Her gün bu 400 yatak dolu olmayabilir. Benzeri nedenlerden dolayı hastanede günlük toplam 350 yatak hasta hizmetinde kullanılmışsa, bu hastanenin kullanılan kapasitesi 350 yatak/ gün (veya 350 x 365 = 127.750 hasta bakım günü) olarak gerçekleşmiş olacaktır. Bu durumda hastanede atıl (kullanılmayan) kapasite ortaya çıkmıştır. Bu kapasite kullanma oranı (KKO) ile hesaplanır.
Yatak İşgal Oranı (YİO)
Bir yıl içerisinde hastane genelinde toplam yatılan gün sayısının (fiilî hasta gününün), aynı dönemdeki teorik gün sayısına (365 x 400) oranlanmasıdır. Bu oran şu formül ile hesaplanır:
Atıl (Kullanılmayan) Kapasite
Bir işletmenin belirli bir dönemdeki üretim miktarı yani kullanılan kapasitesi, gerçek kapasitenin altında ise aradaki fark atıl (boş) kapasiteyi ifade etmektedir. Atıl kapasite ise maliyetleri yükseltir. Yukarıdaki örnekte atıl kapasite % 12,5 dir. Hastane hizmet kapasitesi ölçümünde kullanılan ve periyodik olarak Sağlık Bakanlığına bildirilen istatiki oranlar şöyledir:
Ortalama Hasta Kalış Gün Sayısı: Ortalama hasta kalış süresi, taburcu edilen (ölenler dâhil) hastaların hastanede kalış gün sayılarının toplamının taburcu edilen (ölenler dâhil) hasta sayısına bölünmesiyle bulunur. Böylelikle ölü veya diri olarak hastaneden çıkan bir hastanın hastanede ortalama kaç gün kaldığını görülebilir.
Hastane Hizmet Sunumunun Değerlendirilmesinde Kullanılan Diğer Ölçütler
Hastanelerin yalnızca hasta sayısına bakılarak değerlendirilmesi yeterli değildir. Hizmetin verimliliği, iş yükü dağılımı, insan kaynağının kullanımı ve mali sürdürülebilirlik gibi unsurlar da dikkate alınmalıdır. Bu amaçla kullanılan bazı temel göstergeler şunlardır:
Doktor Başına Düşen Ayakta Tedavi Sayısı
Bu ölçüt, bir hastanede bir yıl içinde yapılan toplam poliklinik muayene sayısının, aynı yıl içinde görev yapan toplam hekim sayısına bölünmesiyle elde edilir.
Bu oran, hekimlerin ayakta hasta hizmetinde ne kadar yoğun çalıştığını gösterir. Oranın çok yüksek olması, hekim başına düşen hasta yükünün fazla olduğunu ve bu durumun muayene süresini kısaltarak hizmet kalitesini olumsuz etkileyebileceğini düşündürür. Çok düşük olması ise hekim kapasitesinin yeterince kullanılmadığını gösterebilir.
Doktor Başına Düşen Yatan Hasta Sayısı
Bu gösterge, bir yıl içinde hastanede yatarak tedavi gören toplam hasta sayısının, aynı yıl görev yapan uzman doktor sayısına bölünmesiyle hesaplanır.
Bu ölçüt, özellikle klinik servislerde hekimlerin yatan hasta takibindeki iş yükünü yansıtır. Oranın yüksek olması, hekimlerin çok sayıda hastayı aynı anda takip etmek zorunda kaldığını ve bu durumun klinik izlem kalitesini etkileyebileceğini gösterir.
Cerrahi Hekim Başına Düşen Ameliyat Sayısı
Bir hastanede bir yıl içinde gerçekleştirilen toplam ameliyat sayısının, cerrahi branşlarda görev yapan hekim sayısına oranlanmasıyla bulunur.
Bu gösterge, cerrahların ne kadar aktif çalıştığını ve cerrahi hizmetlerin yoğunluğunu ortaya koyar. Dengeli bir oran, cerrahi kapasitenin verimli kullanıldığını gösterirken; aşırı yüksek oranlar cerrahlar üzerinde ciddi iş yükü ve tükenmişlik riski doğurabilir.
Hastane Geliri
Hastane geliri, bir hastanenin bir yıl içinde sunduğu sağlık hizmetleri karşılığında elde ettiği toplam mali geliri ifade eder. Bu gelir; SGK ödemeleri, özel hasta gelirleri, döner sermaye gelirleri ve diğer hizmet gelirlerinden oluşur.
Bu ölçüt, hastanenin mali büyüklüğünü ve ekonomik kapasitesini gösterir. Ancak tek başına değerlendirilmesi yeterli değildir; giderlerle birlikte ele alınmalıdır.
Yatak Başı Gelir
Bu gösterge, hastanenin bir yıl içinde elde ettiği toplam gelirin, hastanenin fiilî yatak sayısına bölünmesiyle hesaplanır.
Yatak başı gelir, hastanedeki her bir yatağın ekonomik olarak ne kadar verimli kullanıldığını gösterir. Yüksek yatak başı gelir, yatakların dolu olduğunu ve hizmet üretiminin etkin gerçekleştiğini düşündürür.
Gün Başı Gelir
Gün başı gelir, hastanenin yıllık toplam gelirinin 365 güne bölünmesiyle elde edilir.
Bu ölçüt, hastanenin günlük ortalama ne kadar gelir ürettiğini gösterir. Özellikle mali planlama, bütçe yönetimi ve nakit akışı açısından önemli bir göstergedir.
Genel Değerlendirme
Bu ölçütlerin her biri tek başına değil, birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanır. Amaç; daha çok hasta bakmak değil, doğru sayıda hastaya, yeterli süre ayırarak, kaliteli ve sürdürülebilir sağlık hizmeti sunmaktır. Bu göstergeler, hastane yönetimlerinin hem hizmet kalitesini hem de kaynak kullanımını doğru şekilde analiz edebilmesi için temel araçlardır.
