İktisadın Yöntemi

İktisadın Yöntemi

İktisadi tercihlerin nasıl yapıldığı ve bunların ekonomi üzerindeki etkilerinin neler olduğunu açıklayabilmek amacıyla, iktisatçıların teoriler (veya modeller) geliştirmesi iktisadi analiz olarak adlandırılır. Bir iktisadi teori veya model sözel olarak açıklanabileceği gibi grafiksel ve matematiksel olarak da geliştirilebilir. Bir iktisadi teori veya iktisadi model, gerçek yaşamla ilgili tespitlerde bulunabilmek amacıyla kullanılan iktisadi ilişkilerin basitleştirilmiş biçimde ifade edilmiş versiyonudur. Bir teori veya model, incelenen sorunun önemli unsurlarını kapsar ve her ayrıntıyı içermek zorunda değildir. Aslında bir teori ne kadar fazla detaya inerse, anlaşılması o derece güçleşir ve büyük bir olasılıkla kullanışsız hâle gelir. Yaşadığımız dünya son derece karmaşık ilişkilerden oluşmaktadır. Bu ilişkilerin anlaşılır biçimde açıklanması isteniyorsa mutlaka basitleştirme yapılması gerekir. İktisat dersi alan öğrenciler genellikle teorinin taşıdığı önem konusunda fazla fikir sahibi olmazlar. Oysa kitabınızın daha sonraki bölümlerinde geliştirilecek modellerin anlaşılmasında ilk aşama, teorinin neden ve nasıl geliştirildiğini kavrayabilmekten geçmektedir. Örneğin, büyük bir olasılıkla “Tamam, dediğin teorik olarak doğru ama pratikte işler öyle yürümüyor.” türünden eleştirileri (hatta kimi zaman küçümsemeleri) duymuşsunuzdur. Aslında bu eleştirilerde vurgulanmak istenen, gerçek yaşamdaki ilişkilerde teorinin çok fazla açıklayıcı olmadığıdır. Aslında bu türden söylemleri dile getirenler önemli bir hususu gözden kaçırmaktadırlar; zira bu türden bir söylemle, geçerliliğine inanmadıkları (ya da daha doğru bir ifadeyle anlamadıkları) bir teorinin yerine kendi teorilerini koymaktadırlar. Aslında bunu söyleyen kişi, “Daha iyi çalışan kendi teorim var.” demektedir. Şimdi bir teorinin nasıl geliştirildiğini ve nasıl kullanıldığını kısaca gözden geçirebiliriz. İktisadi sorunların analiz edilmesinde iktisatçılar, bilimsel yöntem olarak adlandırılan teorik inceleme sürecini kullanırlar ve bu süreç dört aşamadan oluşur:

Birinci Aşama: Bilimsel yöntemde ilk adım, incelenen iktisadi sorunla ilişkili temel değişkenlerin belirlenmesi ve tanımlanmasıdır. Değişken, farklı olası değerler alabilen bir ölçüttür. Örneğin, kola fiyatı veya bir haftada satılan kola miktarı gibi. Belirlenen değişkenler, geliştirilecek teorinin temel unsurları oldukları için son derece dikkatli seçilmeleri gerekir.

İkinci Aşama: Bilimsel yöntemde ikinci aşama, teorinin uygulanacağı ilişkiyle ilgili varsayımların yapılmasıdır. Bu varsayımlardan en önemlisi, daha önce değinilen, diğer şartlar sabittir varsayımıdır. Bu varsayımın yapılmasından amaç, ilgili değişkenlerin belirlenmesi ve sorunun açıklanmasında önemli olabilecek diğer değişkenlerin sabit kaldığını varsayarak belirlenen değişkenler arasındaki ilişki üzerinde yoğunlaşabilmektir. Örneğin, kola fiyatının satın alınan miktarı nasıl etkilediğini araştırmaya karar verdiğimizi kabul edelim. Kola fiyatı ile satın alınan miktarı arasındaki ilişkiyi izole edebilmek için, satın alınan kola miktarını etkileyebilecek diğer önemli değişkenlerin (örneğin, tüketicilerin zevk ve tercihlerinin, tüketicilerin gelirinin, alternatif ürünlerin satış fiyatının, hava sıcaklığının) değişmediğini kabul ederiz.

Bilimsel yöntemde, bireysel davranışlarla ilgili varsayımlar da yapılır ve bunlar davranışsal varsayımlar olarak adlandırılır. Daha önce de değinildiği gibi, en temel davranışsal varsayım rasyonel davranış varsayımıdır. Bu varsayıma göre, bireyler karar alırken rasyonel olarak kendi çıkarlarını gözetirler ve buna uygun olarak tercihlerini yaparlar. Rasyonellik varsayımına göre her tüketici, elde edeceği tatmin düzeyini en yüksek düzeye çıkaracak ürünleri satın alır. Firmalar açısından değerlendirildiğinde, her firma elde edeceği kârı en yüksek düzeye çıkaracak ürünleri üreterek rasyonel davranır.

Üçüncü Aşama: Bilimsel yöntemde üçüncü aşama hipotezin ortaya konmasıdır. Hipotez, seçilen değişkenlerin birbiriyle nasıl bir ilişki içerisinde olduklarını ifade eden teori anlamına gelmektedir. Örneğin, bir teori, diğer koşullar sabitken, kola fiyatı artarsa satın alınacak kola miktarının azalabileceğini öne sürebilir. Bu durumda hipotez, fiyatı artarsa satın alınacak kola miktarının ne olacağına ilişkin tespittir. Geliştirilen bu teorinin amacı, diğer teorilerde olduğu gibi gerçek yaşamla ilgili tespitlerde bulunabilmektir.

Dördüncü Aşama: Bir teorinin geçerliliği, bu teori aracılığı ile yapılan tespitlerin kanıtlarla karşılaştırılması suretiyle test edilir. Dördüncü aşamayı oluşturan hipotezin test edilebilmesi için incelenen değişkenler üzerinde yoğunlaşmak gerekirken diğer faktörlerin de kontrol edilmesi gerekir. Zira bu test sonucuna göre, kanıtlarla uyumlu olmamasıhâlinde teorinin reddedilmesi veya daha iyi tespitlerde bulunmaya olanak tanıyacak yenisi geliştirilinceye kadar kullanılması söz konusudur. Bir teorinin görevi, iktisadi değişikliğin tercihler üzerindeki etkisini ve bu tercihlerin belirli bir piyasada veya ekonominin bütününde yaratacağı etkiyi belirlemektir. Bu durum iktisatçıların belirli bir tüketicinin veya üreticinin davranışlarını belirlemeye çalıştıkları anlamına gelmemektedir. Zira belirli bir iktisadi birim önceden belirlenemez bir şekilde davranabilir. Burada söz konusu olan, belirli bir gruba dâhil olan iktisadi birimlerin ortalama davranışının belirlenmesidir. Örneğin, dersinize gelen hoca bu haftaki derse hangi öğrencilerin gelmeyeceğini tek tek öğrenci bazında önceden bilemez; ancak ortalama olarak öğrencilerin yüzde kaçının bu haftaki derse gelmeyeceğini tecrübelerine dayanarak belirleyebilir. Benzer şekilde, McDonald’s temel ürünlerinden biri olan BigMac fiyatını yarı yarıya düşürürse, restoran yöneticisi hangi müşterilerin daha fazla BigMac alacağını bilemez ancak ortalama olarak bir tespitte bulunarak BigMac satışlarının ne kadar artacağını daha doğru biçimde belirleyebilir. Bu nedenle, iktisatçılar belirli bir iktisadi birimin spesifik olarak nasıl davranacağını belirlemeye çalışmak yerine, gruptaki kişilerin (McDonald’s müşterileri gibi) ortalama davranışını belirlemek üzerinde yoğunlaşırlar.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s