Türk Tarihi: Anadolu’da İlk Beylikler

Türk Tarihi: Anadolu’da İlk Beylikler: Danişmentliler, Saltuklular, Mengücekliler, Artuklular

Danişmentliler (1080-1178):

Malazgirt Muharebesi’nden sonra Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliklerindendir. Danişment Ahmet Gazi tarafından Sivas merkezli olarak kurulmuştur. Anadolu’da kurulan beylikler içinde en güçlü olanıdır. Danişmentliler, geniş bir alanda etkili olmuş, Malatya, Kayseri dolaylarında hâkimiyet kurmuştur. Türkiye Selçuklu Devleti ile birlikte Haçlılara karşı yaptıkları mücadelelerde başarılar elde etmişlerdir.

Danişmentlilerden Nizamettin Yağıbasan tarafından Anadolu’nun ilk medreselerinden olan Yağıbasan Medreseleri Tokat ve Niksar’da yaptırılmıştır.

Saltuklular (1072-1202):

Ebul Kasım Saltuk Bey tarafından Erzurum merkezli olarak kurulmuştur. Anadolu’da kurulmuş olan ilk Türk beyliğidir. Gürcüler ve Danişmentlilerle birlikte Haçlılara karşı savaşmışlardır. Mimari alanında önemli eserler vermişlerdir. Kale Camii, Mama Hatun Türbesi, Tepsi Minare, Üç Kümbetler ve Ulu Camii bu eserlere örnek olarak gösterilebilir. Saltuklular, Türkiye Selçuklu Devleti tarafından yıkılmışlardır.

Mengücekliler (1080-1228):

Mengücek Gazi tarafından Erzincan merkezli kurulmuştur. Mengücekliler Erzincan, Kemah ve Sivas-Divriği dolaylarında yaşamış, Gürcü ve Rumlara karşı üstün bir mücadele sergilemişlerdir. Sivas Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası Mengüceklilerden kalma önemli eserlerden biridir. Divriği Ulu Camii, Süleyman Şah’ın oğlu Ahmet Şah tarafından; Darüşşifa ise eşi Melike Turan Melek tarafından yaptırılmıştır. Mengüceklilere Türkiye Selçuklu Devleti son vermiştir.

Artuklular (1102-1409):

Selçuklu hükümdarı Alparslan’ın ordu komutanlarından Artuk Bey ve oğulları tarafından Diyarbakır merkez olmak üzere Doğu ve Güneydoğu bölgesinde kurulmuştur. Bu dönemde Harput, Mardin, Batman, Diyarbakır önemli birer merkez konumundaydılar. Artuk Bey’in ölümüyle birlikte beylik, oğulları arasında Hasankeyf, Harput ve Mardin Artukluları olmak üzere üç kola ayrıldı. Hasankeyf kolu 1102-1231, Mardin kolu 1108-1409, Harput kolu 1112-1234 yılları arasında varlıklarını devam ettirmişlerdir. Artuklular hâkim oldukları bölgelerde farklı milletleri hoşgörü anlayışı içinde yönetmişlerdir. Yaşadıkları merkezler döneminin önemli kültür, sanat ve ticaret merkezi hâline gelmiştir. Pek çok medrese, cami, saray, türbe, çarşı, köprü, kale ve imaret yaptırdılar. Artuklu mimarisinin en önemli örnekleri Diyarbakır, Mardin, Hasankeyf ve Elazığ’da toplanmıştır. Diyarbakır’da iç kaledeki kazılar sonucunda ortaya çıkarılan Artuklu Sarayı Mardin Hatuniye Medresesi ve Mardin Ulu Camii, Diyarbakır-Batman arasında Batman Çayı üzerinde yer alan Malabadi Köprüsü, Hasankeyf Köprüsü bu dönemde yapılan eserlerden bazılarıdır. Artuklular döneminde bilim oldukça gelişmiş, hükümdarlar bilim adamlarını desteklemişlerdir. Artuklular Dönemi’nin en tanınmış bilim insanı Ebu’l-İz El Cezeri’dir. Cezeri, sibernetiği keşfederek robotlar yapmıştır. Sadece su ile çalışan ve mekanik parçalardan meydana gelen makineler yaparak günlük hayata geçirmiştir. Artuklu hükümdarının desteğiyle yirmibeş yıl Diyarbakır’da çalışmalarını sürdürmüştür. Yaptığı buluşlarını kitap hâline getirmiştir. Hasankeyf kolu, Eyyubiler tarafından; Mardin kolu, Karakoyunlular tarafından; Harput kolu, Türkiye Selçukluları tarafından yıkılmıştır.

Bir Cevap Yazın