Türk Tarihi: Peçenekler

Peçenekler veya Beçenekler, Göktürk Kağanlığının yıkılmasıyla birlikte ana yurtları olan Batı Sibirya’dan ayrılarak geldikleri Volga ve Ural Nehri arasındaki bölgeyi merkez edip oradan da Kuzey Kafkasya, Karadeniz, Doğu Avrupa ve Balkanlar’a akınlar düzenleyen göçebe Türk topluluğudur. Peçeneklerin Doğu Roma İmparatorluğun ordusunda pek çok defa paralı askerlik yaptığı bilinmektedir.

11. yüzyılda Türk lehçelerinde uzmanlaşmış bir edebiyatçı olan Kaşgarlı Mahmud Kaşgari, Peçeneklerin konuştuğu dilin Kuman ve Oğuz deyimlerinin bir çeşidi olduğunu savundu. Peçenekler üzerindeki yabancı etkilerin, onların dilleri ile diğer Türk halklarının konuştukları deyimler arasında fonetik farklılıklara yol açtığını ileri sürmüştür. Anna Komnene de aynı şekilde Peçenekler ve Kumanlar’ın ortak bir dili paylaştıklarını belirtmiştir. Peçenek dilinin kendisi yüzyıllar önce ortadan kalkmış olsa da Constantine Porphyrogenitus tarafından kaydedilen Peçenek “vilayetlerinin” isimleri Peçeneklerin bir Türk dili konuştuğunu kanıtlamaktadır. Peçeneklerin Türk ailesinin Oğuz koluna ait olduğu düşünülüyor, ancak dilleri yeterince belgelenmemiş ve bu nedenle daha fazla sınıflandırılması zor.

Peçenekler; geç dönem kayıtlarında bir Oğuz boyu gibi göründe de, Oğuz kabileleri arasına 10. yüzyıldan sonra girmiştir. Reşideddin ve Yazıcıoğlu Oguz-nâmelerinde, Üç Ok kolundan, Kök Han oğlu olarak geçerler. Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ü Lugat-it- Türk (Türk Dili Divanı)’te kendilerine 19. sırada yer bulurlar. Oğuz Kağan Destanı’nda İt-Beçene olarak geçmektedirler. Salurlar ile düşmanlıkları kayda geçmiştir. 8. yüzyılın ikinci yarısında Tibetçe bir metinde adları “Be-ca-nag” olarak geçmektedir. Kökenleri ile ilgili iddianın ilki; onların Balkaş Gölü ve Issık Göl çevresindeki Türgişler’in bir bölümü olduklarıdır. 7. yüzyılda Kök Türk ülkesinin karışması ile batıya gelmiş olmalıdırlar. Kökenleri ile bir iddia da; Kök Türk Yazıtlarında Kengü ve Kengeres diye geçen halk olduklarıdır. Bu kitabelerde, Kök Türk ordularının 710-711’lerde ayaklanan Türgişler üzerine yaptıkları bir sefer anlatılmaktadır. Sogdlar düzene sokulduktan sonra, uslanmaz Türgişlere ağır bir darbe indirilmiştir. Kitabelerde; “Kara Türgiş halkının düşman olduğu; Kengeres’e doğru vardıkları, Kök Türk askerlerinin atlarının zayıflığı ve azıklarının olmadığı yazılır. Daha sonra; Köl Tigin’in az bir askerle düşmanın üzerine yürüdüğü, büyük bir savaşın gerçekleştiği ve Kara Türgiş halkının ölüp-mahvolduğu” belirtilmiştir.

Peçenekler tarih sahnesinden silinmekle birlikte bundan sonra onlarla ilgili azda olsa bilgi bulunmaktadır. Bizans’a tabi olan Peçenekler’in bir kısmı Anadolu topraklarına yerleştirildiği bilinmektedir. Ancak bunlardan sadece Suriye’deki Türkmenler’e karşı Misis ve dolaylarına yerleştirilen Peçenekler’in kayıtları görülebilmektedir. Osmanlı kayıtlarında Hamman vilayeti Muarra köyüne bağlı Beçine/Beçini adında bir yer görülmektedir. Elbistan vilayetine bağlı Horman kazasının Küçük Becenek köyü ile Büyük Becenek adıyla bir mezra bulunmaktaydı. 1927 yılında İçişleri bakanlığınca hazırlanan Köylerimiz adlı kitapta; Ankara’nın merkez vilayetine bağlı Beçetek köyü, Zir nahiyesine bağlı Yukarı Beçenek köyü ve Şuba nahiyesine bağlı Peçenek köyü ile Şebinkarahisar Şuşehrinde Peçenek köyü bulunmaktaydı. Günümüzde hala İç Anadolu’nun çeşitli yerlerinde birçoğu Türkmen geleneğini sürdüren Peçeneklerin yaşadığı bilinmektedir. Eskişehir, Ankara, Aksaray arasında bazı köy ve yer adları da bu görüşü desteklemektedir. (Ankara’nın Altındağ, Kazan, Çamlıdere ve Sincan ilçelerine bağlı Peçenek adında köyler vardır. Eskişehir’in Han ilçesinde Beçene köyü bulunmaktadır. Şereflikoçhisar ve bugün kısmen Aksaray İl sınırları içerisinde arada kalan bir kısım Kırsal Bölgesine ciddi sayıda Peçenekler yerleşmesi olmuş Bizans döneminde, burada Peçenek Çayırı ve bu Çayır boyu bulunan köylere eskiden bugüne Peçenek Köyleri denilmekte, Ayrıca Şırnak’ın İdil ilçesine bağlı Peçenek adlı bir köy daha vardır.) Bunlarla birlikte Gümüşhane ve Bayburt yöresinde de var oldukları bilinmektedir. Aliuşağı, Şereflikoçhisar köyü halkının da Peçenek olduğu iddia edilir. 11. yüzyılda Bizans İmparatorluğu tarafından diğer Türk Devletlerine karşı tampon bölge oluşturulmak için İç Anadolu’da Tuz Gölü’nün doğusuna Aliuşağı’na ve bölge köylere yerleştirilen Peçenekler, burada Müslümanlığı kabul etmişlerdir. İlk ismi Uşak-ı Aliyyiyey-i Peçenek olan Aliuşağı köyü, günümüzdeki Aliuşağı köyünün kuzeyinde Peçenek Çayırının güneyinde bulunuyordu. Köyün ismi Osmanlı İmparatorluğu döneminde Aliuşağı oldu. Trabzon’un Çaykara ilçesine bağlı Maraşlı (eski adıyla Nefs-i Paçan) köyüne ilk yerleşenlerin Peçenek Türkleri olduğu düşünülmektedir. Kahramanmaraş’ın Afşin ilçesindeki Berçenek (Tarlacık) ismindeki köyün Peçeneklerden kalma olduğu rivayet edilir.

Fin-Ugor ve Türk dillerinde uzman Macar bilim insanı Zoltán Gombocz ismin “Beçe” olup sonradan “Beçenek” olarak telaffuz edildiğini belirtmiştir. “Beçe” kelimesi Türkçede isim olup Türklerle ilgili bilgi veren Arap kaynaklarında da bu isim görülmektedir. Batılı kaynaklarda Peçenekler’den ilk olarak, Batı Polonya’daki Prüm manastırının baş keşişi olan Regino’nun duyduklarından yola çıkarak yazdığı 899 yılı kroniklerinde “Pecenaci” adıyla bahsedilmiştir. Rus vakanüvislerinden Nestor ise bu halktan “Peçeneg”, çoğulu olarak da “Peçenegi” şeklinde bahsetmiştir. Peçeneklerle bizzat 1007 yılında irtibat kuran Alman misyoner Bruno ise onlara “Pezengi” demiştir. Bizanslılar ise bu halk Patzinag (Πετσενέγοι) olarak adlandırılmışlardır. Macarlar ise bu halktan bahsederken “Bessenöyö”, “Bisseni”, “Bessi” ya da “Besseneu” adlandırmasını kullanmıştır. Batılı kaynaklarda ise “Pacinaci”, “Pacinacae”, “Patzinacite” adları kullanılmıştır. Günümüz Macarlarının da aslında bir kısmı Peçeneklerden oluşmaktadır. Tarihi bulgular Macarlar ile Türkleri birbirlerine yakınlaştırmaya devam ediyor.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s