Farmakoloji, ilaçların canlı sistemler üzerindeki etkilerini inceleyen bilim dalıdır. Temel amacı, hastalıkların tedavisi, önlenmesi veya tanısı için kullanılan kimyasal maddelerin (ilaçların) etki mekanizmalarını, vücuttaki hareketlerini ve faydalı dozlarını belirlemektir.
Farmakoloji, bir ilacın nasıl çalıştığını, nereye gittiğini ve vücuttan nasıl atıldığını açıklayarak rasyonel ilaç kullanımının temelini oluşturur.
Farmakoloji ve Toksikoloji Sınav Soruları ve Cevapları: Ünite 7
DİKKAT! SINAVDA ÇIKACAK OLAN SORULARIN CEVAPLARI KALIN PUNTO VE ALTI ÇİZİLİ OLARAK VERİLMİŞTİR
1- Zehirler en çok hangi yolla vücuda girer?
a. Solunum yolu
b. Sindirim yolu
c. Deri yolu
d. Kas içi yol
e. Deri altı yol
2- Akut zehirlenmede zehirin alınması ile zehirlenmenin şekillenmesi arasında geçen süre en fazla ne kadardır?
a. 1 Saat
b. 30 Dakika
c. 1-3 Gün
d. 1-3 Hafta
e. 1 Ay
3- 50-500 mg/kg dozda zehirlenme yapan bir madde nasıl nitelenir?
a. Aşırı zehirli
b. Fazla zehirli
c. Pratik olarak zehirsiz
d. Az zehirli
e. Orta derecede zehirli
4- Aşağıdaki zehirlerden hangisi bitki kaynaklı bir zehir örneği değildir?
a. Atropin
b. Siyanogenetik glikozid
c. Morfin
d. Arsenik
e. Tanen
5- Aşağıdakilerden hangisi kronik zehirlenmenin nedenleri arasındadır?
a. Bir hafta düşük miktarda alınması
b. Zehirli maddenin yüksek miktarda birkaç kez alınması
c. Zehirlenmenin aniden şekillenmesi
d. 2-5 gün içinde ölüm görülmesi
e. Zehirin yavaş metabolize edilmesi nedeniyle birikmesi
6- Aşağıdakilerden hangisi tür duyarlığı için yanlış olarak ifade edilmiştir?
a. Ruminantlar madensel zehirlere karşı duyarlıdır.
b. Kurbağalar kürarla zehirlenmeye duyarlıdır.
c. DDT insektlerin kabuğundan emilerek zehirleyici etkisini gösterir.
d. Koyunlar bakırla kronik zehirlenmeye duyarlıdır.
e. Sıçanlar kusamadığı için ada soğanıyla zehirlenirler
7- Zehirlerin biyotransformasyonu en çok hangi organda gerçekleşir?
a. Böbrek
b. Beyin
c. Akciğer
d. Karaciğer
e. Dalak
8- Zehirlerin vücuttan atılımında aşağıdakilerden hangisi yanlış ifade edilmiştir?
a. Arsenik kıllarda, altın ve gümüş deride birikim yapar.
b. Madensel bakır ve kurşun dışkıyla çıkartılır.
c. Siyanür ve uçucu anestezikler safrayla atılır.
d. İyonlaşma derecesi yüksek olan bileşikler idrarla kolayca atılır.
e. Fosforla zehirlenmiş hayvanlarda solunum havası sarımsak
gibi kokar.
9- Aşağıdaki zehirlerden hangisi besin maddelerinin kötü bir şekilde hasat edildiği veya uygunsuz koşullarda depolandığında şekillenir?
a. Nitrat
b. Metaller
c. İnsektisid
d. Boyalar
e. Dikumarol
10- Aşağıdakilerden hangisi zehirlenmenin kesin tanısı için kullanılan yöntemdir?
a. Toksikolojik analiz
b. Olayla ilgili soruşturma ve inceleme
c. Organ ve dokulardaki hasarlar
d. Nekropsi
e. Klinik belirtiler
Eğer zehirlenme olayında kasıt olduğundan kuşkulanılıyorsa adli soruşturma yapılacaksa forensik (adli) toksikolojinin ilgi alanına girer. Zehirlenmelerin tanısıyla klinik toksikoloji; zehirlenmeye neden olan maddenin saptanmasıyla kimyasal (analitik) toksikoloji ilgilenir.
Fark alınan zehirli maddenin niteliği ve miktardır. Gerçek zehirler, çok az miktarlarda alındıklarında zehirlenmeye sebep olurken; zehirleyici maddeler ise ancak çok miktarda alındığında zehirlenmeye yol açar.
Hemoglobinin oksijen taşıma yeteneğini azaltarak hipoksiye neden olan zehirler, kan zehirleri olarak adlandırılır. Nitrat, nitrit, sodyum klorat ve karbon monoksit, gibi zehirler hemoglobindeki demirle birleşerek dokularda kullanılablir oksijenin azalmasına yol açarlar.
Zehirlilik dereceleri alanan zehirin miktarına göre sınıflandırılmıştır. Buna göre hayvanda zehirlenmeye neden olan zehirin miktarı kilogram canlı ağırlık için 20 miligramsa (20mg/ kg) bu zehir “fazla zehirli” kategorisine girer.
Akut zehirlenme zehirli bir maddenin zehirleyici dozlarda çoğunlukla bir defada alınmasıyla zehirlenme belirtilerinin 24 saat içinde görüldüğü ve ölümle sonuçlanabildiği bir olaydır. Kronik zehirlenme ise zehirli maddeye daha düşük miktarlarda ve uzun süreçte maruz kalınmasıyla 1-3 ayda şekillenir. Bu durumda akut ve kronik zehirlenme tiplerini ayıran kriterler alınan zehirin miktarı ile maruz kalınan süredir.
Hayvanlardaki peklik, genellikle sindirim sistemi hareketlerininde yavaşlamaya yol açan durumlarda görülür. Peklik nedeniyle barsak içeriği uzun süre barsaklarda kalabilir. Bu durumda zehirlerin vücutta kalış süreleri uzayacağı için emilimleri artar.
Zehirler ya hiç değişmemiş şekilde veya birinci faz ve ikinci reaksiyonlarından sonra direk olarak; ya da birinci fazdan sonra ikinci faz reaksiyonları sonucunda 4 olasılıkla vücuttan çıkartılabilir.
İnsan etkinlikleriyle oluşan zehirlenmelerden pestisitler, hayvanlardaki en yaygın zehirlenme nedenleri arasında sayılmaktadır.
Zehirlenmeleri klinik belirtileri nedeniyle hastalıklardan ayırt etmek güçtür. Zehirlenmelerde vücut sıcaklığı genellikle normaldir. Bu nedenle vücut sıcaklığı artışı ile seyreden enfeksiyon hastalıklarından vücut sıcaklığının değişmemesi nedeniyle ayırt edilebilir.
Semptomatik ve destekleyici tedavinin amacı, zehirlenmelerde hayvanın yaşamsal fonksiyonlarının sürdürülmesini sağlamaktır. Bu tedavide kazanılan süre hayvanın zehiri vücudundan atması veya etkin tedaviye olanak sağlaması bakımından önemlidir
Farmakoloji ve Toksikoloji, canlı sistemler ile kimyasal maddeler arasındaki etkileşimi inceleyen, birbiriyle yakından ilişkili iki temel bilim dalıdır. Her ikisi de kimyasalların biyolojik etkilerini anlamaya odaklanır, ancak farklı hedeflere sahiptirler: biri tedavi, diğeri ise güvenliktir.
Farmakolojinin Temel Alanları
Farmakoloji genellikle iki ana başlık altında incelenir:
- Farmakodinamik (Pharmacodynamics – PD):
- Bu alan, ilacın vücuda ne yaptığını inceler. İlaçların hücreler, organlar ve organizmalar üzerindeki biyokimyasal ve fizyolojik etkilerini araştırır.
- Özellikle ilaçların hedef reseptörlere (alıcılara) nasıl bağlandığını ve bu bağlanmanın ardından hangi hücresel tepkileri başlattığını veya engellediğini açıklar.
- Farmakokinetik (Pharmacokinetics – PK):
- Bu alan, vücudun ilaca ne yaptığını inceler. İlacın vücuda girdikten sonraki hareketini ve zaman içindeki konsantrasyon değişimini takip eder.
- Genellikle ADME kısaltması ile özetlenen dört temel süreçten oluşur:
- Absorpsiyon (Emilim): İlacın uygulama yerinden kana geçişi.
- Dağılım (Distribution): İlacın kan dolaşımından dokulara ve organlara yayılması.
- Metabolizma (Dönüşüm): İlacın vücut tarafından kimyasal olarak değiştirilmesi (genellikle karaciğerde gerçekleşir).
- Atılım (Excretion): İlacın veya metabolitlerinin vücuttan atılması (genellikle böbrekler yoluyla).
Toksikoloji: Zehirlerin ve Zararın Bilimi
Toksikoloji, kimyasal maddelerin canlı organizmalar üzerindeki zararlı etkilerini (zehirli etkilerini) inceleyen bilim dalıdır. Toksikologlar, tehlikeli maddelerin kaynaklarını, kimyasal özelliklerini, vücuttaki hareketlerini ve zarar verme mekanizmalarını araştırır.
Toksikolojinin temel hedefi, insanları, hayvanları ve çevreyi zararlı maddelerin etkilerinden korumak için güvenlik standartları ve limitler belirlemektir.
Toksikolojinin Temel Kavramları
- Doz-Yanıt İlişkisi: Toksikolojinin temel prensibidir. Bir maddenin zehirli etkisinin şiddeti, organizmaya giren miktarla (dozla) doğru orantılıdır.
- Akut ve Kronik Toksisite: Akut toksisite, tek ve kısa süreli yüksek doza maruziyetin etkilerini incelerken; kronik toksisite, düşük dozlara uzun süreli maruziyetin (örneğin yıllar süren çevresel kirlilik) etkilerini inceler.
- Risk Değerlendirmesi: Bir kimyasalın insana veya çevreye zarar verme olasılığını ve bu zararın derecesini bilimsel verilerle tahmin etme sürecidir.
Farmakoloji ve Toksikolojinin Kesişim Noktası
Bu iki alan, doz kavramında kesişir ve Paracelsus’un ünlü ilkesiyle özetlenir: “Bütün maddeler zehirdir, zehir olmayan hiçbir madde yoktur; sadece doz, bir maddenin zehir olmamasını sağlar.”
- İlaç Güvenliği: Farmakoloji, bir ilacın tedavide kullanılabilecek faydalı doz aralığını araştırırken, toksikoloji o ilacın ne zaman zehirli hale geleceğini (aşırı doz veya yan etki) belirler.
- Geliştirme Süreci: Yeni bir ilaç geliştirilirken, farmakologlar etkinliğini bulur, toksikologlar ise ilacın insanlar için güvenli olup olmadığını belirler. Her iki bilim dalı da ilaçların güvenli ve etkili kullanımı için vazgeçilmezdir.
