Merkezi Sinir Sistemi İlaçlarının Sınıflandırılması

Merkezi sinir sistemi ilaçları; bu sistemde oluşturdukları ana etkilerine göre MSS’yi baskı altına alanlar ve MSS’yi uyaranlar diye iki gruba ayrılarak incelenirler.

MSS’yi baskı altına alanlar: Bu ilaçlar kendilerine özel veya özel olmayan etki şekilleriyle MSS’yi baskı altına alırlar; hafif bir sakinleşmeden başlayarak derin anesteziye kadar uzanan şiddette MSS’nin faaliyetini engellerler. Bu ilaçlar aşağıdaki gibi alt gruplara ayrılarak incelenirler:

• Genel anestezikler
• Yerel anestezikler
• Psikotrop ilaçlar
• Trankilizanlar
• Nöroleptikler
• Aspirin ve benzeri ilaçlar (Narkotik olmayan ağrı kesiciler)
• Opioidler (Narkotik ağrı kesiciler)
• Kas gevşeticiler
• Nöro-musküler kas gevşeticiler (Çizgili kas gevşeticiler)
• Merkezi etkili kas gevşeticiler
• Yatıştırıcı ve uyku ilaçları
• Çırpınma önleyiciler (Antiepileptik ilaçlar)

MSS’yi uyaranlar: Bu ilaçlardan bazıları MSS’deki baskıcı NM’lerin (GABA, glisin gibi) etkisini önleyerek uyarıya yol açarken, bazıları da doğrudan nöron zarlarının istirahat potansiyelini azaltarak ve repolarizasyonu geciktirerek nöronların uyarılabilirliğini kolaylaştırırlar. MSS’yi uyaran maddeler, özellikle barbitüratlar vb ilaçlardan ileri gelebilecek solunum merkezi üzerindeki baskının kaldırılması veya tersine çevrilmesinde kullanılırlar. Bu grupta analeptik ve çırpınma yapıcı ilaçlar (genellikle analeptikler başlığı ile bilinirler) bulunur.

Merkezi Sinir Sistemini Baskı Altına Alanlar

Burada ilaç grupları ayrıntılı olarak incelenmeyecek; gruplara göre sadece birkaç ilaç örneği verilecek, genel etkileri ve kullanılmalarına kısaca değinilecektir.

Genel Anestezikler

İlaç örnekleri: Azotprotoksit, eter, etilklorür, halotan, ketamin, metoksifluran, tiletamin, tiyopental gibi. Bunlardan veteriner hekimlikte kullanım için ketamin ve tiletamin içeren tıbbi ürünler vardır; diğerlerinin kullanılması gerektiğinde beşeri hekimlikte ruhsatlı tıbbi ürünler seçilebilir.

Genel etkileri: Beyin kabuğundan başlayarak, beyin sapı, omurilik soğanı ve omuriliği normal uykudakine benzer şekilde baskılarlar. Genel anestezik bir madde duyuları (ağrı, dokunma gibi) kaldırır, uyku doğurur, şuursuzluk yapar, çırpınmaları önler, çizgili kas gevşemesi sağlar, refleksleri azaltır.

Kullanılmaları: Cerrahi girişimlerde genel anestezi yapmak için kullanılırlar.

Preanestezi (Preanestezik Medikasyon)

Hastanın genel anesteziye hazırlanması için anesteziden belli bir süre önce (genellikle 10- 30 dk) bazı ilaçların kullanılmasını ifade eden bir terimdir. Esas amacı; hastanın anesteziye girişini ve çıkışını düzgün ve güvenli kılarak dengeli bir anestezi sağlamaktır. Preanestezik olarak kullanılan ilaç gruplarının başlıcaları şunlardır:

• Parasempatolitikler (atropin, skopolamin, glikopirolat gibi)
• Sempatomimetikler (fentolamin gibi)
• Nöroleptikler (asepromazin, klorpromazin, promazin, propiopromazin gibi)
• Trankilizanlar (diazepam, meprobamat gibi)
• Opioidler (morfin, meperidin, etorfin gibi)
• Yatıştırıcı-uyku ilaçları (kloralhidrat, barbitüratlar gibi)
• Narkotik olmayan ağrı kesiciler (ksilazin gibi)

Yerel Anestezikler

İlaç örnekleri: Benzokain, etilklorür, heksilkain, lidokain, prilokain, prokain gibi.

Genel etkileri: Etkili yoğunluklarda sinirlerle (MSS’nin herhangi bir kısmı, her çeşit sinir lifi, nöron gibi) temasa geldiklerinde sinirsel iletimi dönüşümlü olarak engellerler. Ağrı, soğukluk, sıcaklık, dokunma gibi duyular kaybolur. Yerel anestezik ilaçlar (likokain, prokain gibi) ile damar daraltıcı ilaçların (adrenalin, efedrin gibi) birleştirilmesi veya birlikte kullanılmaları ile bir yandan oluşturulacak yerel anestezi süresi uzatılırken diğer yandan da yerel anestezik ilacın istenmeyen etkileri azaltılabilir.

Kullanılmaları: İlaçlar; yüzeyel (topikal), infiltrasyon, iletim (sinir bloğu), epidural, spinal anestezi diye bilinen birçok yerel anestezi yöntemi ile kullanılırlar.

Nöroleptikler

İlaç örnekleri: Asepromazin, azaperon, droperidol, klorpromazin, klorprotiksen, promazin, propiopromazin gibi. Yeşil reçeteye tabidirler.

Genel etkileri: Belirgin bir yatışma-uyku hali olmaksızın hareketlerde yavaşlama, çevreden gelen uyarılara cevap vermede isteksizlik, çevreye ilgisizlik, fikirlerde bulanıklık, heyecansızlık ve inisiyatifte azalma oluşur. Motor faaliyet, bellek, hatırlama, akıldan hesap yapma, dikkat etme gibi yetenekler genellikle değişmez veya azalmaz. Yatışma-uyku hali olsa bile, kişinin çevreden gelen uyarılara cevap verme yeteneği hala devam eder.

Kullanılmaları: Şizofreni (insanlarda), hastanın tutulup-zapt edilmesi, beyindeki organik bozukluklar veya ilaçların sebep olduğu saldırganlık hali, endişe ve gerilimin giderilmesi, preanestezi, nörolept-ağrı kesilmesi ve nörolept-anestezi, bulantı, kusma gibi durumlarda kullanılırlar.

Trankilizanlar

İlaç örnekleri: Diazepam, meprobamat, rezerpin gibi. Yeşil reçete ile temin edilirler.

Genel etkileri: Trankilizan terimi kişide korku, heyecan, endişe (anksiyete) gibi duyuları yatıştırarak sakinleşme yapan ilaçları ifade eder. Endişe-korku gidericidirler; endişe, kişinin içinde veya dışında bulunan sıkıntılı duruma karşı gelişen, ruhi ve somatik kısımları bulunan psikonörotik bozukluktur.

Kullanılmaları: Yatıştırıcı, çırpınma önleyici, merkezi etkili kas gevşetici, preanestezi için kullanılırlar.

Bir Cevap Yazın