Sağlık kuruluşlarının Sağlık Bakanlığına gönderdiği istatistikî bilgiler, sunulan sağlık hizmetlerinin kapsamını ve niteliğini yansıtmaktadır. Hastanelere Bakanlık onayıyla tahsis edilen yatak sayısı kadro yatak olarak adlandırılmaktadır. Kaba enfeksiyon hızı hesaplanırken, doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde görülen ve yaklaşık 38 °C civarında seyreden fizyolojik ateş yükselmeleri değerlendirmeye alınmaz. Hastane enfeksiyonları, dünya genelinde olduğu gibi ülkemizde de hasta güvenliği, sağlık personelinin sağlığı, toplum sağlığı ve sağlık bütçesi açısından önemli bir sorun oluşturmaktadır. Bir ülkede çocuk sağlığı yeterli düzeyde değilse, toplam ölümlerin yaklaşık %40’ını 0–4 yaş (5 yaş altı) çocuk ölümleri meydana getirir. Anne ölüm hızının düşük ya da yüksek olması da ülkelerin sağlık düzeyini gösteren temel göstergelerden biridir. Hastalık (morbidite) ölçütleri arasında en sık kullanılanlar prevalans, insidans ve atak hızlarıdır.
Sağlık kuruluşları, belirli periyotlarla Sağlık Bakanlığına, kurumun yapısı ve sunduğu hizmetlere ilişkin istatistikî verileri düzenli olarak iletmektedir. Sağlık istatistikleri; sağlık hizmetlerinin planlanması, yönetilmesi, izlenmesi ve geçmiş dönemlerle karşılaştırılmasında büyük önem taşımaktadır. Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliği’nin (YTKİY) 147. maddesinin (h) fıkrasına göre, hastane istatistik hizmetlerinin yürütülmesinden hastane müdürü sorumludur. Aynı yönetmeliğin 149. maddesinde ise bu hizmetlerin öncelikle Sağlık İstatistikçisi tarafından yürütüleceği, bu personelin bulunmadığı durumlarda sırasıyla hastane müdür yardımcısı veya hastane müdürünün görevlendirileceği belirtilmiştir. Söz konusu personelin bulunmadığı kurumlarda ise bu görev, başhemşireye ya da başhekimin görevlendireceği bir personele verilmektedir. Günümüzde sağlık istatistik hizmetlerini yürüten personelin önemli bir kısmını, yeni unvan düzenlemeleri kapsamında Tıbbi Teknologlar oluşturmaktadır.
Sağlık Bakanlığı tarafından hazırlanan Temel Sağlık Göstergeleri ve Yataklı Tedavi Kurumları İstatistik Yıllıkları, hem ulusal düzeyde değerlendirme yapılmasına hem de ülkeler arası karşılaştırmalara olanak sağlamaktadır. Bu veriler, bir ülkenin genel sağlık seviyesi hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Hastane hizmetlerinin değerlendirilmesinde; hasta ve yatak sayıları, teorik (maksimum) kapasite, fiilî (kullanılan) kapasite, yatak işgal oranı (YİO), atıl kapasite, ortalama hasta kalış süresi, yatan hasta oranı, yatak devir hızı ve yatak devir aralığı gibi istatistikler kullanılmaktadır.
Tıbbi hizmetlerin kalitesini ölçmede ise enfeksiyon oranı, kaba enfeksiyon hızı, net enfeksiyon hızı, ameliyat sonrası enfeksiyon hızı, sezaryen oranı ve gereksiz ameliyat hızı gibi ölçütlerden yararlanılmaktadır. Ayrıca kaba ölüm hızı, yaşa ve cinse özel ölüm hızları, yaşa ve nedene özel orantılı ölüm hızları, fatalite hızı, bebek ölüm hızı, erken ve geç yenidoğan ölüm hızları, yenidoğan sonrası bebek ölüm hızı, anne ölüm hızı ile doğurganlık ölçütleri (kaba doğum hızı ve genel doğurganlık hızı) ülkelerin sağlık düzeylerini değerlendirmede kullanılan temel göstergelerdir. Hastalık (morbidite) ölçütleri de bu değerlendirmede önemli yer tutmaktadır.
Bunlara ek olarak, kişi başına düşen ortalama muayene sayısı, sevk hızı, bağışıklama hızı, doğum ve çocuk başına düşen ortalama izleme sayıları, doğumun gerçekleştiği yere göre dağılım ve personel durumunu gösteren ölçütler; toplumun sağlık düzeyini ve sağlık hizmetlerinin niteliğini belirlemede kullanılan diğer önemli göstergeler arasında yer almaktadır.
1. Nüfusta var olan hasta sayısının, risk altındaki nüfus sayısına bölünmesiyle elde edilen sonuca ne ad verilir?
A) Prevalans
B) Fatalite hızı
C) Mortalite hızı
D) İnsidans
E) Kuluçka dönemi
Doğru Şık: A Açıklama: Prevalans, belirli bir andaki tüm vakaların (yeni ve eski) toplumdaki genel yaygınlığını ölçer; o anki “hastalık yükünü” gösteren bir oranlamadır.
2. Yataklı tedavi kurumlarında yatıştan 48 saat sonra ya da taburcu olduktan hemen sonra ortaya çıkan ve sağlık hizmetleri ile ilişkili olarak gelişen tüm enfensiyonlara ne ad verilir?
A) Hastalık
B) Fatalite hızı
C) Hastane enfeksiyonu
D) Prevalans
E) Sürveyans
Doğru Şık: C Açıklama: Hastaneye girişte olmayan ancak sağlık hizmeti alma sürecinde (genellikle 48 saatten sonra) ortaya çıkan bu enfeksiyonlar, kurumun hijyen ve hizmet kalitesini gösterir.
3. Sağlık kuruluşları, belirli periyotlarla kuruluş ve sunduğu hizmetlere ilişkin istatistiki verileri aşağıdakilerden hangisine gönderir?
A) Vergi Dairesine
B) Sağlık Bakanlığına
C) Devlet İstatistik Enstitüsüne
D) Üniversitelere
E) Basın Yayın Organlarına
Doğru Şık: B Açıklama: Türkiye’deki tüm sağlık verileri tek bir merkezde toplanır; bu nedenle kamu ve özel fark etmeksizin tüm kurumlar verilerini Sağlık Bakanlığı’na raporlar.
4. Tıbbi teknologlar aşağıdakilerden hangisiyle ilgilenirler?
A) Bilgi işlem teknolojisi
B) Laboratuvar tahlilleri
C) Sağlık istatistikleri
D) Halkla ilişkiler
E) Mali kayıtlar
Doğru Şık: C Açıklama: Tıbbi teknologlar, sağlık kurumlarında üretilen verilerin bilimsel olarak toplanması, analiz edilmesi ve tıbbi raporların istatistiksel yönetimiyle görevli uzmanlardır.
5. Türkiye’de nüfus artış hızının en yüksek olduğu dönem aşağıdakilerden hangisidir?
A) 1925 – 1930
B) 1935 – 1940
C) 1945 – 1950
D) 1955 – 1960
E) 1965 – 1970
Doğru Şık: D Açıklama: II. Dünya Savaşı sonrası dönemde sağlık koşullarının iyileşmesi ve bebek ölümlerinin azalmasıyla birlikte Türkiye nüfusu binde 28,5 ile en yüksek büyüme hızına bu dönemde ulaşmıştır.
6. Bir işletmenin veya sahip olduğu makine ve teçhizatın, hiçbir duraksama ve aksaklık olmadan, uzman kadro ile ulaşabileceği en yüksek düzeydeki üretim miktarına ne ad verilir?
A) Fiilî (Kullanılan) Kapasite
B) Teorik (Maksimum) Kapasite
C) Yatak İşgal Oranı
D) Atıl (Kullanılmayan) Kapasite
E) Devir Aralığı
Doğru Şık: B Açıklama: Teorik kapasite; arıza, mola veya teknik aksaklık gibi hiçbir kesintinin olmadığı “ideal” şartlardaki en üst üretim sınırını ifade eden bir terimdir.
7. I. Doktor başına düşen ayaktan tedavi sayısı II. Hastane geliri III. Cerrahi hekim başına düşen ameliyat sayısı Yukarıdakilerden hangileri hastane hizmet sunumunun değerlendirilmesinde kullanılan ölçütlerdendir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
E) I, II ve III
Doğru Şık: E Açıklama: Hastane yönetiminde verimlilik ölçülürken hem tıbbi performans (hasta/ameliyat sayıları) hem de kurumsal süreklilik için mali veriler (gelir) bir arada değerlendirilir.
8. Aşağıdakilerden hangisi tıbbi hizmetlerin kalite ölçüm kriterlerinden biri değildir?
A) Kârlılık Oranı
B) Enfeksiyon Oranı
C) Gereksiz Ameliyat Hızı
D) Ameliyat Sonrası Enfeksiyon Hızı
E) Sezaryen Oranı
Doğru Şık: A Açıklama: Kârlılık finansal bir performans ölçütüdür; tıbbi kalite ise enfeksiyon ve ameliyat başarısı gibi doğrudan hasta sağlığını ve güvenliğini ilgilendiren sonuçlarla ölçülür.
