Otonom Sinir Sistemi İlaçları

Otonom sinir sistemi (OSS) istem dışı çalışan düz kaslar, iç organlar, salgı bezleri gibi doku ve organların görevlerini düzenler. OSS, solunum ve kalp hızı, kan basıncı, mide-bağırsak faaliyetleri, idrar yolları, diğer tüm düz kaslı yapılar ve salgı bezlerinin görevlerinin fizyolojik sınırlar içinde tutulmasında (iç denge) çok önemli görevler yapar. OSS ile ilgili refleksler (terleme, kan basıncı, ısı değişmelerine karşı vazomotor cevaplar, idrar kesesinin boşalması gibi) omurilik düzeyinde oluşturulur; ama, MSS ve OSS arasında çok sıkı bir ilişki vardır. Kan basıncı ve solunum Medulla oblongata tarafından düzenlenir; otonomik görevler beyin kabuğu, hipotalamus gibi yüksek merkezler tarafından da kontrol edilir. Hipotalamus tüm OSS’nin bütünleştirildiği yerdir; burada vücut ısısı, su dengesi, şeker ve yağ metabolizması, kan basıncı, heyecan, uyku, cinsel istek gibi görev ve refleksleri düzenleyen merkezler bulunur.

Otonom Sinir Sisteminin Bölümlenmesi

Sempatik sinir sistemi (SSS) ve parasempatik sinir sistemi (PSS) diye ikiye ayrılır. OSS’nin MSS dışında bir sinaps ve iki sıralı nöronu bulunur. Sinapslar, MSS dışında 2’nci sıra nöronların (otonomik gangliyon hücresi, postsinaptik nöron) gövdelerinden oluşan sempatik ve parasempatik gangliyonların içindedir. Otonomik gangliyonlar 100 binden fazla sayıda nöron gövdesi taşıyan özel nodüler yapılardır. Hem SSS hem de PSS’nin 1’inci sıra nöronlarının (pregangliyonik nöron) gövdeleri MSS içindedir. Otonomik gangliyonlardan çıkan aksonlar (postgangliyonik veya sinaptik sinirler) çevrede kendi efektör organı veya organ altbirimlerini (efektör yapılar) kontrol ederler. Akson uçlarının efektör yapılarla yaptıkları bağlantı yerlerine sinaps veya nöro-efektör kavşak adı verilir. Kavşaklara gelen sinir uçları tespih tanesi gibi dizilmiş düğümler (varikozit) şeklindedir. Nöro-musküler kavşaklarda sonlanan sinir uçları düğme biçimindedir.

Sempatik sinir sistemi (SSS): Kaynaklandığı anatomik bölgeden dolayı göğüs-bel (torako- lumber) veya nöro-efektör kavşakta açığa çıkan NM’den dolayı adrenerjik sistem olarak bilinir. SSS’nin pregangliyonik lifleri omuriliğin göğüs ve bel bölgelerinde gri maddenin dış yüzünün alt ve üst boynuzları arasında bulunan intermediolateral kolon içinde yerleşmiş hücre gövdelerinden (Clark kolonu) çıkarlar. Adrenal bezin öz kısmı embriyolojik ve anatomik olarak sempatik gangliyonlara benzer; burası, sinirsel olmayıp uyarılınca adrenalin salıveren bezli bir yapıdır. SSS tüm vücuda dağılır; genellikle yaygın etki oluşturur.

Parasempatik sinir sistemi (PSS): Bu sistemin pregangliyonik lifleri ortabeyin (mesensefalon), medulla (bulbus) ve sakral omurilikte bulunan nöronlardan (1’inci sıra nöronlar) çıkarlar. OSS’nin parasempatik bölümü anatomik olarak beyin-kuyruk sokumu sinirleri (kraniyo-sakral) olarak bilinir. Medullada bulunan parasempatik nöronların aksonları n.facialis (7’nci kafa siniri), n.glossopharyngeus (9’uncu kafa siniri), n.vagus (10’uncu kafa siniri) ve orta beyinde bulunan n.oculomotorius (3’üncü kafa siniri) içinde MSS’yi terk ederler. Bunlardan n.vagus PSS’nin en önemli siniridir; yutakdan kalın bağırsağın ön kısmına kadar uzanan tüm göğüs ve karın organlarına sinir lifleri gönderir. PSS vücutta sınırlı bir kesime dağılır; genellikle sınırlı bir alanda etki oluşturur.

Sinaps veya Kavşaklar

Otonom sinir sisteminde pregangliyonik ve postgangliyonik sinir lifleri arasındaki bağlantı yeri, yukarıda değinildiği gibi, sinaps (gangliyon), postsinaptik sinir uçları ile efektör yapılar arasındaki bağlantı yeri nöro-efektör kavşak (Şekil 3.1) olarak isimlendirilir. Sinirden- sinire, sinirden-efektör yapıya bilgi aktarımı (uyarı geçişi) presinaptik uçtan salıverilen NM’ler ile başarılır. OSS’nin sempatik ve parasempatik gangliyonları, adrenal bez öz kısmında pregangliyonik sinir lifleri ile kromafin hücreler arasındaki sinapslar, postgangliyonik parasempatik sinir lifleri ile efektör yapılar arasındaki kavşaklarda uyarı geçişini Ak sağlar. Aynı efektör yapı hem sempatik hem de parasempatik sinir uçlarıyla bağlantı yapabilir; peptiderjik veya diğer sinir lifleri de alabilir. Böyle bir yapılanmada, bir sinir ucundan salıverilen NM madde nöro-efektör yapıyı etkilerken, diğeri(leri) onun salıverilmesi veya reseptörleri etkilemesini düzenler

Otonom Sinir Sistemi İlaçlarının Sınıflandırılması

• Sempatik sinir sistemi ilaçları
• Sempatomimetikler
• Sempatolitikler
• Parasempatik sinir sistemi ilaçları
• Parasempatomimetikler
• Parasempatolitikler
• Otonomik gangliyonları etkileyen ilaçlar (burada etkili ilaçlar incelenmeyecektir)
• Uyaranlar
• Bloke edenler

Bir Cevap Yazın