Temel Veteriner Farmakoloji: İlaç Şekilleri

Katı, yarı-katı ve sıvı ilaç şekilleri diye üçe ayrılırlar. Her grupta çok sayıda ilaç şekli vardır; burada, her grupta genellikle veteriner hekimlikte kullanılan ilaç şekillerine değinilecektir.

Katı İlaç Şekilleri

Toz, tablet, ilaçlı mermi, draje, kapsül, küçük kapsül, lipozom, fitil, ovul, kaşe, tıbbi kalem, enva, granül, pastil, sabun gibi çok sayıda katı ilaç şekli vardır.

Draje (Kaplı tablet): İnce bir tabaka şeklinde şeker, kakao, çikolata ve benzeri maddelerle kaplanmış tabletlere verilen isimdir; bu tabakaya boyalar da katılabilir. Draje haline getirilmekle, ilacın istenmeyen tat ve kokusu ile rutubet ve ışığın etkisi önlenir.

Fitil (Şaf): Düz bağırsağa konularak uygulanmak için hazırlanan konik şekilde, normal
sıcakta katı ama vücut sıcaklığında ergiyen ilaç şeklidir. Küçük hayvanlar için hazırlanan
fitiller 2-3 g, büyük hayvanlar için hazırlananlar 20-30 gr arasındadır. Fitilde sıvağ olarak genellikle kakao yağı (ergime noktası 30-33°C) kullanılır.

İlaçlı mermi: İlaç tabancası ile uygulanan, genellikle mineral madde, vitamin ve antelmintik içeren, 2.5-5 cm çapında, 10-15 cm uzunluğunda, 50-250 g ağırlığında, uzun süreli (3-6 ay) koruyucu amaçla kullanılan ilaç şeklidir. Mineral maddeler (bakır, iyot, selenyum gibi), bazı antelmintikler (ivermektin, morantel gibi) ve vitaminler (vitamin A, E gibi) bu şekilde de hazırlanabilir.

Kapsül: Hoş olmayan tat ve kokusu bulunan katı ve sıvı ilaçların verilmelerinde yararlanılan silindirik şekilde jelatin kaptır. Kapsüller ağızdan, düz bağırsak ve vajinal yolla uygulanırlar. Mide asiti ve enzimlerle parçalanabilen ilaçlar da keratin ve mide asitine dayanıklı diğer maddelerle kaplanmış kapsüller şeklinde kullanılırlar; bunlar, bağırsaklarda dağıldıkları için, bağırsak kaplamalı kapsül diye bilinirler. Jelatin kapsüllerden sadece jelatin ihtiva edenler sert; jelatin, şeker, gliserin veya arap zamkı ihtiva edenler yumuşak jelatin kapsül olarak bilinirler. Yumuşak kapsüller tek parçadan, sert olanlar birbirine geçebilen iki kısımdan (kap ve kapak) yapılmıştır.

Tablet: Toz şeklinde ve nem çekici özelliği olmayan ilaç ve bağlayıcı madde karışımlarının özel aletler yardımıyla sıkıştırılmasıyla hazırlanan, genellikle yuvarlak, yüzeyleri düz veya kabarık, bazen çentikli, 1 cm x 5 cm boyutunda ilaç şeklidir. Tabletlerin hazırlanmasında çok sayıda yardımcı madde (dolgu maddeleri, yapıştırıcılar, bağlayıcı ve ıslatıcılar, yapışma önleyiciler, kaypaklık ve parlaklık vericiler, dağıtıcılar, nem çekiciler, tat ve koku düzelticiler, renk vericiler gibi) kullanılır. Tabletlerin, yutulacak tabletler (sıkıştırılmış tablet, bağırsak kaplamalı tablet, uzun etkili, gecikmeli etkili, sürekli salıveren tablet), çiğneme tabletleri, ağız boşluğunda kullanılan tabletler (dilaltı tableti, yanak arası tableti, emme tableti, pastil gibi), çözelti hazırlama tabletleri (köpüren tablet), dikme tabletleri gibi çeşitli tipleri vardır.

Toz: Bitkisel, hayvansal ve madensel maddelerden elde edilen organik veya inorganik yapılı, kuru ve birbiriyle bağlantısı olmayan ilaç şeklidir. Yapılarındaki etkin madde sayısı veya çeşidine (basit, bileşik), kesin doze edilip edilememelerine ve inceliklerine (kaba, orta-ince, ince) göre tozlar birçok şekilde sınıflandırılırlar. Tozlar dışarıdan veya ağızdan kullanılırlar. Ağızdan antasid, yüzeyde tutucu, sürgüt ve sürgün önleyici, ağrı kesici ve ateş düşürücü, dışarıdan çözelti veya serpme toz şeklinde antiseptik, antiparaziter ve benzeri amaçlarla kullanılırlar.

Yarı-Katı İlaç Şekilleri

Hap, bol, merhem, krem, macun, liniment, lapa, yakı yarı-katı ilaç şeklinin başlıca örnekleridir.

Bol: Haplara göre daha yumuşak kıvamda, yuvarlak veya yumurta biçiminde (1 cm x 3-6 cm) ilaç şeklidir; köpek için hazırlananlar 0.5-5 g, at için hazırlananlar 25-50 g arasında değişir. Boller ağızda çiğnenmeden yutularak kullanılır; kokulu, acı lezzetli, kusturucu ve irkiltici maddeler içerdiklerinden, ağız mukozası ile uzun süre temas etmemelidir. Bolun hazırlanması da hap gibidir. Hazırlanmasında un, nişasta, hatmi kökü tozu, meyan kökü tozu, sarı bal mumu, gliserin, beyaz kil gibi sıvağlar kullanılır.

Hap: Toz veya yarı-katı haldeki ilaçlar ile bağlayıcı, şekil verici ve ıslatıcı maddelerin (bal, bal mumu, arap zamkı, gliserin, jensiyan, nişasta, su, şurup gibi) karıştırılıp, hamur haline getirildikten sonra, yuvarlak, oval, silindirik, küre ve benzeri şekillere sokulmasıyla hazırlanan hamur kıvamındaki ilaç şeklidir. Küçük hayvanlar için hazırlanan haplar 0.5-3 g, büyük hayvanlar için hazırlananlar 10-50 g arasında değişirler.

Lapa: Genellikle enva, un, kepek, patates, bulgur, sabun, nişasta gibi maddelerin su, süt, sirke ile karıştırılmasıyla hazırlanan ve dışarıdan kullanılan ilaç şeklidir; bileşimine, kreolin, kurşun asetat gibi maddeler de katılabilir. Lapalar yumuşatıcı, yangı azaltıcı, irkiltici veya irkilti azaltıcı, ağrı kesici ve serinletici olarak etkirler ve bu amaçlarla kullanılırlar.

Liniment: Katı ve sıvı yağların, esansların, balsamların ve sabunların birisini veya birkaçını alkolde eritilmiş ya da sulu bir sıvıda sübyeleştirilmiş halde ihtiva eden, dışarıdan kullanılan, şurup veya daha koyu kıvamlı ilaç şeklidir. Amonyak linimenti, çinko oksit linimenti, kafurlu amonyak linimenti, kireç linimenti, kreolin linimenti, uyuz linimenti, viyana katran linimenti gibi çok sayıda örneği vardır.

Macun: Katı ve sıvı ilaçlarla hazırlanan, hamur kıvamında ve ağızdan kullanılmaya mahsus ilaç şeklidir. At, domuz ve seyrek olarak da köpeklerde kullanılır. Yerel olarak güçlü irkiltici ve dağlayıcı, kokulu, kolay ayrışabilen, son derece etkin maddeler için uygun bir ilaç şekli değildir; sadece hafif etkili bitkisel ve madensel maddelerle hazırlanır. Sürgüt, tonik macun gibi örnekleri vardır.

Merhem: Bal mumu, lanolin, gliserin, reçine, vazelin gibi maddeler veya bunların karışımlarıyla hazırlanan, tekdüze, pütürsüz, deri ve mukozalara uygulanan ilaç şeklidir. Merhemlerde etkin maddeyi taşıyan ortama sıvağ veya taşıt adı verilir. Etkilerine göre merhemler örtücü (koruyucu) ve derin tesirli diye ikiye ayrılırlar. Örtücü merhemlerde taşıt olarak madeni yağlar (vazelin gibi), derin tesirli olanlarda ise hayvansal yağlar (lanolin, domuz yağı, iç yağı) kullanılır. Merhemler daha ziyade deri, göz, düz bağırsak ve vajina hastalıklarında kullanılırlar.

Sıvı İlaç Şekilleri

Çözelti, enjeksiyonluk çözelti, kolloid çözelti, süspansiyon, karışım, bulamaç, jel, tentür, aromatik su, özsu, alkola, damla, sübye, şurup, akışkan özüt, eliksir, errin, kollutuar, müsilaj, kollodyon, posyon, aerosol gibi çok sayıda ilaç şekli vardır.

Aerosol: Uygun bir çözücüde çözdürülmüş etkin madde ve itici gazdan (propan-bütan gibi) oluşurlar; kullanılan meme ve basınç, ilacın damlacık büyüklüğünü ve dağılımını etkiler. Bu formülasyonlar genellikle evlerde uçan (sivrisinek, karasinek, arı gibi) ve yürüyen-tırmanan (hamam böceği, karınca, bit, pire, tahta kurusu gibi) parazitlerle mücadelede kullanılırlar.

Bulamaç: Daha koyu kıvamlı olması dışında, karışıma benzeyen, yeteri kadar çözünmemiş maddeleri süspansiyon halinde tutan sulu, sıvı bir ilaç şeklidir. Magnezyum oksit bulamacı antasid ve sürgüt; bizmut bulamacı antasid ve büzüştürücü olarak kullanılır. Enva: Parçalanmış veya parçalanmamış haldeki çeşitli bitki kısımlarının (çekirdek, çiçek, kabuk, kök, meyve, odun, tohum, yaprak, yumru gibi) birbirleriyle veya diğer maddelerle olan karışımlarıdır. Enva genellikle infüzyon ve dekoksiyon şeklinde kullanılır. Halk ilacı olarak bilinen birçok enva örneği (yumuşatıcı, sadri, idrar söktürücü, sürgüt, aromatik enva gibi) vardır.

Çözelti: İlaçların (çözünen veya dağılan madde olarak bilinir) su, alkol, sulu-alkol, yağ ve diğer çözücülerde çözdürülmesiyle hazırlanan ilaç şeklidir. Ortamdaki dağılmış veya çözünmüş madde moleküllerinin çapı gerçek çözeltilerde <1 milimikron (mμ), kolloid çözeltilerde 1-500 mμ arasındadır. Çözeltilerin hazırlanmasında etkin, çözücü ve yardımcı maddelerden yararlanılır. Çözeltiler aslında iki fazlı sistemlerdir; gerçek çözeltilerde fazlardan biri diğerinde tekdüze olarak ve moleküler büyüklükteki tanecikler halinde dağılmıştır. Bir çözeltide dağılan madde gözle veya küçük-büyütmeli bir büyüteçle fark edilebilecek büyüklükte ise bu çözelti süspansiyon; dağılan madde taneleri ortalama molekül ağırlığından büyük ama süspansiyondaki taneciklerden küçükse kolloid çözelti veya karışım olarak bilinir.

Çözeltiler, etkin madde miktarlarına (seyreltik, doymuş gibi), kullanım amaçlarına (parenteral,
göz, kulak, burun çözeltisi gibi), çözücüsüne (sulu, alkollü, sulu-alkollü, yağlı gibi),
hazırlanış ve formüllerine göre çeşitli şekillerde gruplandırılırlar. Çok sayıda örneği vardır;
Fowler çözeltisi, kolera çözeltisi, lugol çözeltisi, merbromin çözetlisi başlıca örneklerdir.

Enjeksiyonluk çözelti: Çözeltilerin en önemli grubudur; izotonik, berrak (süspansiyonlar ve kolloid çözeltiler hariç), mikropsuz ve ateş yapıcı madde ihtiva etmemeleri gerekir. Enjeksiyonluk çözeltilerin diğer önemli bir kısmını da, besleyici, enerji verici, sıvı ve elektrolit dengeyi düzeltici olarak kullanılan parenteral sıvı-elektrolit çözeltiler oluşturur. Enjeksiyonluk kafein çözeltisi, novaljin çözeltisi başlıca örneklerdir.

Karışım (mikstür): İki veya daha fazla sayıda sıvı ya da katı etkin maddeyi ihtiva eden, içeriden ve dışarıdan kullanılabilen ilaç şeklidir. Hazırlanış şekline göre basit (hidroklorik asit karışımı), çalkalanan (çinko oksit karışımı) ve damla karışım (kargabüken tohumu tentürü) diye üçe ayrılır. Durmakla tabakalar halinde ayrılma olabileceği için, karışımlar kullanılmadan önce çalkalanmalıdır.

Lavman: Düz bağırsak yoluyla uygulanan çözeltilere (süspansiyon da dahil) lavman adı verilir. İlaçların lavman şeklinde hazırlanması ve uygulanmasına genellikle düz bağırsak kabızlıklarında ve besleyici bazı maddelerin uygulaması için başvurulur. Kabızlığın sağaltımı için kullanılan lavmanın bileşiminde, su yanında, genellikle sabun ve yağlar bulunur. Baryum sülfat lavmanı, nişasta lavmanı, sabunlu lavman başlıca örneklerdir.

Özüt (Hulasa, Ekstre): Bitkisel droglardaki etkin maddelerin, su, alkol, alkollü-su, eter gibi çözücülerle özütleme metotlarından birisi ile (özellikle ıslatmak ve tüketmek) özütlenmesi, çözücünün belli bir hacme kadar uçurulmasıyla elde edilen ilaç şeklidir. Etki güçleri genellikle ana maddenin 2-4 katıdır; akışkan özütlerde olduğu gibi, etki gücü 10 katına kadar da çıkabilir. Özütler macun, hap, şurup, tentür, posyon gibi ilaç şekillerinin hazırlanmasında kullanılırlar. Yoğunluklarına göre yumuşak (%20-25 arasında su içerir), katı (%10-20 arasından su içerir) ve kuru özüt (£%5 su içerir) diye üç grupta toplanırlar.

Sübye (Emülsiyon): Yağ, reçine, zamk, bal mumu gibi suda çözünmeyen maddeleri tekdüze şekilde ihtiva eden, süt görünümünde, içeriden ve dışarıdan kullanılabilen ilaç şeklidir. Bir sıvının (veya damlacığın) diğer sıvı içinde dağılmasıyla hazırlanır; içte dağılan damlacık veya zerreciğin çapı 0.01-10 μm gibi geniş sınırlar içinde değişir ve genellikle de >0.1 μm’dir. Sübyeler ağızdan verilerek (hint yağı sübyesinde olduğu gibi), dışarıdan deriye sürülerek (losyonlar, linimentler) ve enjeksiyonla (yağ/su sübyesi) verilerek uygulanırlar. Gliserin sübyesi, hintyağı sübyesi, sıvı parafin sübyesi, sabun sübyesi başlıca örneklerdir. Süt doğal bir sübyedir.

Süspansiyon: Çok ince toz halindeki (genellikle >0.5 μm) katı ilaçların bir sıvıda (genellikle su ve yağ) dağılmasıyla hazırlanan iki fazlı ilaç şeklidir. Karışım, losyon, bulamaç, jel de süspansiyon olarak nitelenir. Hazır halde bulunanlar, beklemekle dibe çöktükleri için, kullanılmadan önce çalkalanmalıdır. Enjeksiyonluk çözelti özelliğini taşıyan süspansiyonlar parenteral olarak kas-içi ve deri-altı yolla kullanılırlar; damar-içi olarak asla verilmezler. Etkin maddelerin yardımcı maddelerle birlikte toz halinde hazırlanan ve kullanılmadan hemen önce su, aromatik su, şurup ve benzeri sıvı bir fazla karıştırılan preparatlar kuru süspansiyon olarak adlandırılırlar; bunlardan enjeksiyonla kullanılacaklar (penisilin-streptomisin karışımı gibi) mikropsuz olarak hazırlanırlar; bunlar, liyofilize toz diye de bilinir.

Şurup: Şekerin sudaki yoğun veya hemen hemen doymuş çözeltisine şurup adı verilir. TF 1974’de basit şurup 64 g şekerin 36 g suda eritilmesi ile hazırlanır; ağırlık/ağırlık esasına göre %65’liktir. Ahududu şurubu, afyon şurubu (zayıf afyon şurubu, kuvvetli afyon şurubu), akdiken şurubu, ipeka şurubu, kodein şurubu, nane şurubu, sitrik asit şurubu, tolu şurubu gibi çok sayıda örneği vardır.

Tentür: Bitkisel ve hayvansal ilaçlı maddeler ile madensel ve organik maddelerin alkol, sulu-alkol, eter, alkollü-eter gibi çözücüler kullanılarak çözünebilir kısımlarının çözdürülmesiyle hazırlanan, genellikle renkli (kafur tentürü renksiz) sıvı ilaç şeklidir. Tentür aslında bir maddenin alkol, sulu-alkol gibi çözücülerdeki çözeltisidir. Elde edildikleri drogların bir veya birkaç tane olmasına göre basit (kafur tentürü) ve bileşik tentür (iyot tentürü gibi) diye bilinirler. Afyon tentürü, alkollü-eter, belladon tentürü, ipeka tentürü, iyot tentürü, kafur tentürü, kantarid tentürü, kargabüken tentürü, kınakına tentürü, limon tentürü, yüksükotu tentürü gibi çok sayıda örneği vardır.

Bir Cevap Yazın