Farmasötik İşlemler Ve İlaç Şekilleri

İlaçların hazırlanması ve hastalara uygulanabilir bir şekle sokulması sanatına ve bilimine Galenik Farmasi adı verilir. Hastalıkların sağaltımında ilaçların hastalara kolay verilebilmesi için uygun şekillerde hazırlanmaları gerekir. İlaçların hastalara uygulanabilir bir şekle sokulması işlemlerine farmasötik işlemler, bu şekilde hazırlanan formülasyonlara da ilaç şekilleri (farmasötik preparatlar, galenik preparatlar) adı verilir.

Galenik preparatlar, fiziksel özelliklerine ve hazırlanış şekillerine göre ikiye ayrılırlar. Fiziksel özelliklerine göre katı, yarı-katı ve sıvı ilaç şekilleri; hazırlanış şekillerine göre de majistral ilaçlar, resmi ilaçlar (offisiyel ilaçlar, Kodekse giren ilaçlar) ve tıbbi ürünler (spesiyaliteler, hazır-ticari ilaçlar, müstahzarlar) diye ayrılırlar. Burada, ilaç şekilleri fiziksel özelliklerine göre incelenecektir.

Farmasötik İşlemler

Hastalara verilmeden önce, en uygun ilaç şekillerinin hazırlanması için, ilaç ilkel maddelerinin (ham ilaç) hayvanlara uygulanabilir bir şekle sokulması için yapılan işlemlere farmasötik işlemler adı verilir. Bu işlemlerin başlıcaları aktarmak, çözdürmek, damıtmak, elemek, eritmek, ergitmek, ısıtmak, karıştırmak, kurutmak, liyofilize etmek, mikropsuzlaştırmak, ölçmek, özütlemek, sıkmak, süzmek, tartmak, temizlemek, toz etmektir. Bu işlemlerden bazıları aşağıda kısaca açıklanmıştır.

Erimek (Eritmek)

İlaçlı maddelerin ihtiva ettikleri etkin maddelerin çözdürücü bir maddeyle çözündürülmesi işlemidir. Çözdürücü olarak başlıca su, alkol, alkollü-su, sıvı yağlar (zeytin yağı gibi) ve organik çözücülerden (asetonitril, eter, etilalkol, kloroform, petroleteri gibi) yararlanılır. Herhangi bir kayıt yoksa, çözdürme ortamının sıcaklığı 15-25°C olarak ayarlanır.

Ergitmek (Sıvılaştırmak)

Isı yardımıyla bir maddenin katı halden sıvı ve hatta gaz haline getirilmesidir. Ergitme terimi metal ve tuzları, sıvılaştırma ise katı yağlar (vazelin, iç yağı, lanolin, domuz yağı gibi), bal mumu gibi maddeler için kullanılır. Sıvı bir maddenin (eter, halotan gibi) ısı emerek gaz haline geçmesi buharlaşma, katı bir maddenin (naftalen, para-diklorobenzen gibi) doğrudan gaz haline geçmesi de süblimasyon diye bilinir.

Kurutmak

Sıvı ve katı haldeki maddelerin içerdikleri nemin, kristal suyunun ve miselleri arasında hapsolmuş suyun ısı veya vakumlu-ısı ya da bazı yardımcı maddelerle uzaklaştırılmasıdır. Bu işleme bitkisel, hayvansal, mineral ilaç maddeleri veya formülasyonların dayanıklılığını artırmak için başvurulur. Kurutma; çeşitli aletler yardımıyla maddelerin özelliklerine göre seçilen metotlarla (açık havada, etüvde, fırın, püskürtme gibi) yapılır.

Toz Etmek

Katı maddelerin herhangi bir araç yardımıyla genellikle tekdüze küçük parçalara ayrılması işlemidir. Bazı hallerde ham maddeler veya ilaçlar toz haline getirilmeden önce kesme, eğeleme, rendeleme, parçalama, eleme gibi işlemlere tabi tutulur.

Özütlemek (Hulasalandırma, Ekstraksiyon)

Bitkisel etkin (alkaloitler, glikozitler, tanenler, uçucu yağlar, reçineler gibi) veya etkisiz maddelerin (albuminler, müsilajlar, nişasta, pektinler, şekerler, zamklar gibi) çözücülerle (su, etilalkol, sulu-etilakol, eter, petroleteri, kloroform gibi), değişik sıcaklıklarda (oda sıcaklığı ile 100°C arasında) ve sürelerde (genellikle 5 dakika-24 saat arasında; süre daha da uzun olabilir) temasta tutulmaları sonucu, çözünebilen kısımlarının ayrılması işlemine özütleme; elde edilen ürüne özüt (hulasa, ekstre) adı verilir. Özütlemenin amacı genellikle drogdaki etkin maddeyi/ maddeleri inert ve istenmeyen maddelerden ayırmak, yoğunlaştırmak, ilaç formülasyonuna katılabilir hale getirmek, canlıya daha kolay verilebilir ve uygulama yerinden emilebilir şekle sokmaktır. Özütleme, esasta tüketmek (perkolasyon) ve ıslatarak yumuşatmak (maserasyon) isimli iki metotla yapılır.

Tüketmek (Perkolasyon)

Tüketici (perkolatör) adı verilen cihazda (ağzı kapaklı, tabanında elekli gözenek bulunan ve altı musluklu koni şeklinde cam, emaye veya demirden yapılmış), drogun çözücü ile önce ıslatılması, takiben çözücünün belli bir hızda devamlı geçirilerek (TK 1948’de ≤1 kg droglarda 10-15 damla/dakika) etkin maddenin tüketilmesi, böylece belli miktarda ürün elde edilmesi şeklinde yapılan özütleme işlemidir; çözücünün geçirilmesinde bazen vakum veya basınç da uygulanır. Tüketme işlemi ile belli miktarda özüt elde edilir; örneğin 100 ml belladon tentürü (ürün) hazırlamak için 10 g belladon bitkisi toplam hacmi 100 ml olana kadar seyreltik etilalkolle tüketilir. Tüketme, daha ziyade akışkan özüt ve tentürlerin hazırlanmasında başvurulan bir özütleme şeklidir.

Islatarak Yumuşatmak (Maserasyon)

Islatarak yumuşatma işlemleri hem farmasötik işlemler olmaları hem de elde edilen ürünlerin
birçoğunun hammadde veya ilaç olarak sağaltımda doğrudan kullanılmaları sebebiyle,
sıvı ilaçlar kısmında da incelenebilirler. Çözücü ile yapılan muamele, temas-ıslatma
süresi ve diğer bazı işlem farklılıklarına göre özütleme dekoksiyon, digesyon, infüzyon ve
maserasyon diye dörde ayrılarak incelenir.

Dekoksiyon (Sıcak özütleme): Bitki kısımlarına (genellikle kök, gövde, kabuk gibi sert bitki kısımları) soğuk su dökülüp, su banyosunda (20-100°C) sık karıştırılarak 10-60 dakika tutulması, buradan alınıp bir süre (en çok 10 dakika) beklenmesi ve sıcak olarak süzülmesi ile yapılan işlemdir. Herhangi bir kayıt yoksa, dekoksiyonlar %2’lik (ağırlık:hacim esasına göre 2 g drog/100 ml su) olarak hazırlanır. Veya, 1 çay kaşığı bitki/1 bardak su (150-200 ml) miktarına göre hazırlanması da önerilir. Taze olarak gerektikçe hazırlanır; buz dolabında 2-3 gün tutulabilir. Kına kına dekoksiyonu, kahve dekoksiyonu, papatya dekoksiyonu başlıca örneklerdir.

Dijesyon: Bitki kısımlarına 35-40°C sıcaklıkta çözücü dökülerek, 12-24 saat süreyle
temasta tutulması, sonra süzülmesi ile yapılan işlemdir. Çözücü olarak uçucu maddeler
kullanılır. Dijesyon işlemi dik soğutucu takılmış cam balonda yapılır.

İnfüzyon (Demleme, Tıbbi çay, Çay): Bitki kısımlarına (yaprak, çiçek gibi) kaynar su dökülür; kapalı kapta ve sıcak su banyosunda, sık karıştırılarak 5-15 dakika tutulur; ağzı kapalı halde soğutulduktan sonra (15-30 dakika beklenir) tülbent veya süzgeçten süzülür ve kullanılır. Tatlandırıcılar (bal, şeker gibi) da katılabilir. Kokulu/uçucu madde içeren droglar (ıhlamur çiçeği, kekik, nane yaprağı, papatya çiçeği, tarçın kabuğu gibi) ve kaynatma sırasında ayrışan/parçalanan madde içeren droglar (digital yaprağı, çavdar mahmuzu gibi) için uygun bir işlemdir. Herhangi bir kayıt yoksa infüzyonlar %2’lik (1:50; 2 g bitki/ 100 ml su) olarak hazırlanır. Oran, B- ve C-cetvelinde bulunan droglarda (digital, ipeka, çavdar mahmuzu gibi) %1’dir. Genellikle 1 çay kaşığı bitkinin (bitki kısmı ve çeşidine göre 1-10 g arasında değişir) 1 bardak suya (150-200 ml) katılarak hazırlanması önerilir. İnfüzyonlar taze hazırlanır; buz dolabında 2-3 gün tutulabilir. Uzun süre bekletilmesi bakteri veya mantarların üremesine elverişli bir ortam oluşturur. Digital infüzyonu, ıhlamur çiçeği infüzyonu, ipeka infüzyonu, çay infüzyonu tipik örneklerdir.

Maserasyon (Islatma, Soğuk özütleme): Bitki kısımlarının normal sıcaklıktaki (15- 20°C) çözücülerde (genellikle su) değişik süreyle (30 dakika-24 saat; süre bazen 5-10 güne kadar uzatılabilir) temasta tutulması sonucu çözünen kısımlarının süzülerek ayrılması işlemidir. Ham ilaç/çözücü oranı ağırlık:hacim esasına göre genellikle 1:10’dur. Genellikle 1 çay kaşığı bitki için 1 bardak su (150-200 ml) hesabı ile hazırlanır. Bu işlemle hazırlanan ilaçlı madde buz dolabında 3 gün süreyle tutulabilir.

Bir Cevap Yazın